Op donderdag 20 mei vond de conferentie ‘Human Enhancement: feiten, fabels en ficties’ plaats in Sociëteit de Witte in Den Haag. Het Rathenau Instituut was samen met het Ministerie van Justitie en het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) de organisator. Het publiek bestond uit meer dan honderd beleids- en uitvoerende ambtenaren van beide ministeries. Ze kregen een vol programma voorgeschoteld.
Kansen en bedreigingen
Doel van de dag was om niet alleen het publiek voor te lichten over human enhancement, maar ze ook kritisch te laten nadenken over de kansen en bedreigingen van deze opkomende maatschappelijke trend. Een trend die voorlopig alleen nog door individuen met individuele wensen wordt gevolgd. De organisatoren wilden echter een stap verder gaan: wat vinden we van human enhancement voor groepen mensen met het oog op collectief wenselijke doelen die we als samenleving - en in het bijzonder als overheid - willen bereiken? Neem bijvoorbeeld concentratieverbeteraars voor rechters, magnetische stimulatie om soldaten moediger te maken of slimme omgevingen om jonge delinquenten op het rechte pad te houden.
Toepassingen
In het ochtendprogramma werd afgetrapt door directeur Jan Staman die een masterclass over mensverbetering gaf. Daarna interviewden Ruben Maes (dagvoorzitter) en Rob van Hattum (VPRO) een aantal wetenschappers en ethici over specifieke toepassingen van human enhancement. Per thema (psychofarmaca, neurotechnologie en ICT) schoven er twee wetenschappers en een ethicus aan.
Ontwikkelingen gaan snel
Veel van het onderzoek staat nog in de kinderschoenen maar tegelijkertijd gaan de ontwikkelingen zo snel dat sommige toepassingen bijvoorbeeld al in het Amerikaanse leger ingezet of ten minste uitgeprobeerd worden. Bijvoorbeeld medicijnen voor patiënten met slaapstoornissen zoals modafinil die nu door soldaten geslikt worden om meer dan 48 uur op en alert te kunnen blijven. Of betablokkers in combinatie met therapie om de emotionele geladenheid van traumatische herinneringen te verwijderen.
Gezonde mensen verbeteren
Alex Sack, internationaal expert in transcraniële magnetische stimulatie (TMS), een manier om de hersenactiviteit van buitenaf met een magnetische spoel te beïnvloeden, liet weten dat TMS ook steeds vaker ingezet zal worden om de cognitieve vermogens van gezonde mensen te verbeteren. Damiaan Denys, psychiater aan het AMC, voorziet een grote toekomst voor diepe hersenstimulatie (DBS) voor vele aandoeningen. Uit eigen ervaring weet hij ook dat je mensen met een elektrode in een specifiek hersengebied echt gelukkiger kan maken. Hij meent zelfs dat hij fundamentalisten zou kunnen 'defundamentaliseren'. De vraag is nu natuurlijk hoe wenselijk deze toepassingen zijn. Verdwijnt daarmee niet onze authenticiteit? Maar wat is dat dan precies?
Blijf nuchter en sceptisch
De lezing van techniekfilosoof Tsjalling Swierstra was zeer nuchter van toon. Veel van de voorspellingen en beloften van wetenschappers en technologen komen vaak niet uit, of een technologie leidt niet tot de gewenste oplossing en veroorzaken vervolgens allerlei bijeffecten. Bijvoorbeeld een persoonsverandering door DBS of 'opvoedende' energiemeters die uiteindelijk de privacy schenden. Swierstra raadde de beleidsmakers aan vooral nuchter en sceptisch te blijven zonder de verbeeldingskracht te verliezen om onbedoelde bijeffecten tijdig met of zonder regelgeving te kunnen ondervangen.
Twee mannen verbeteren zichzelf
Minder nuchter waren de gebruikers: twee mannen met ervaring in het zichzelf enhancen. Michael Schaap maakte er zelfs een film over: de Viagra man. En Jurriaan Teulings schreef een artikel voor de Nieuwe Revu over zijn gebruik van Ritalin en Modafinil. Vooral Ritalin - een concentratieverbeteraar - veroorzaakte een ongekende focus in zijn werk met als gevolg dat hij zijn vrienden verwaarloosde. Reden voor hem om het niet meer te slikken. Schaap vond de belangrijkste bijeffect van Viagra de farmacologische afhankelijkheid en de onzekerheid over je eigen seksuele kunnen die het veroorzaakt. Uit zijn documentaire blijkt dat producent Pfizer weigert het als bijwerking in de bijsluiter te zetten.
Neurofeedback kansrijk
Uit de discussie op het einde van de dag blijkt dat veel mensen nieuwe informatie hebben opgedaan; met name veel van het onderzoek is niet bekend bij mensen. Neurofeedback, een manier om je eigen hersenactiviteit onder controle te krijgen door visualisatie van die activiteit, wordt door veel beleidsmakers als kansrijk gezien. Binnen de beleidsterreinen van Justitie en BZK zou dat een hoge vlucht kunnen nemen omdat er weinig ethische bezwaren aan kleven; het is geen invasieve ingreep en het verhoogt de autonomie van de gebruiker. In Maastricht wordt nu onderzoek gedaan om met neurofeedback ondersteunt door fMRI angsten te verminderen en empathie te verhogen.
Overheid moet sturen
Uit de discussie blijkt dat de aanwezigen van mening zijn dat de overheid meer richting zou moeten geven aan wenselijk onderzoek als het gaat om human enhancement maar ook dat zij als het misgaat onderweg de verantwoordelijkheid heeft om bij te sturen. Over de ethische bezwaren zou iedereen moeten meedenken, een publieke discussie zal nodig zijn nu en in de nabije toekomst. Vooral nu blijkt, met name uit de neurowetenschappen, dat de maakbaarheid van de mens c.q. zijn brein toch veel groter is dan gedacht.
Meer informatie:
- Project Human Enhancement