Tien lessen voor een nanodialoog

Wetenschappers, beleidsmakers en ondernemers discussiëren al jaren over de kansen en risico’s van nanotechnologie. De Nederlandse burger lijkt minder goed geïnformeerd. Maar weinigen zeggen bekend te zijn met het onderwerp.

Toch wil de Nederlandse overheid dat juist burgers en maatschappelijke organisaties meedenken over de toekomst van nanotechnologie. Het Rathenau Instituut  onderzocht de stand van het debat en deed daarover een tiental aanbevelingen in de publicatie ‘Tien lessen voor een nanodialoog’.

1. Maak een onderscheid tussen het risicovraagstuk en het bredere debat over nanotechnologie

Bij de beoordeling van nanotechnologie is het belangrijk om twee aspecten te onderscheiden.

Allereerst verdient het risicovraagstuk aandacht. Dit zijn vragen over de directe gevolgen van nanotechnologie. Is de veiligheid van nano-producten voldoende gagarandeerd? Zijn nanodeeltjes schadelijk voor de gezondheid, zoals sommige onderzoeken uitwijzen? En hoe zit het met de risico’s voor het milieu?

Daarnaast moet een breder debat worden gevoerd over de maatschappelijke gevolgen van nanotechnologie. Is het bijvoorbeeld wenselijk dat nanosensoren worden gebruikt in de publieke ruimte? Welke mogelijkheden biedt nanotechnologie voor het energieprobleem? En moeten dure nano-medicijnen voor iedereen beschikbaar zijn, of alleen voor degenen die het kunnen betalen?

2. Pak het risicovraagstuk aan

Momenteel bestaat grote onduidelijkheid over de risico’s van nanotechnologie. Onzekerheid en scepsis zijn basisingrediënten voor een maatschappelijke controverse. Het is dus belangrijk dat de overheid het voortouw neemt en helder risicobeleid ontwikkelt.

3. Betrek maatschappelijke organisaties bij de vorming van beleid

De overheid kan niet in haar eentje bepalen welke risico’s de aandacht verdienen. Zij moet in een vroeg stadium luisteren naar de zorgen van maatschappelijke organisaties en deze zorgen ook serieus nemen.

4. Verschaf heldere informatie over nanoproducten, risicobeleid en onzekerheden

Openheid is cruciaal, willen burgers vertrouwen houden in het gebruik van nanotechnologie. De (wetenschappelijke) onzekerheid rond gezondheids- en milieurisico’s van nanodeeltjes mag dan ook niet worden gebagatelliseerd. Burgers verwachten heldere informatie over beschikbare nanoproducten, risico’s en eventuele overheidsmaatregelen.

5. Zorg voor een breed gedragen publieke agenda

Een brede discussie over de maatschappelijke gevolgen van nanotechnologie vraagt om een goede gespreksleider. Het moet duidelijk zijn waarover wordt gesproken, met wie en waartoe zo’n (deel)debat dient. Tegelijk moet iedere partij de vrijheid krijgen om nieuwe onderwerpen op de agenda te zetten.

6. Haak – waar mogelijk – in op bestaande discussies

Veel discussies over maatschappelijke gevolgen zijn niet uniek voor nanotechnologie. De kloof tussen arm en rijk bijvoorbeeld is ook bij andere innovaties in het geding. Of denk aan het privacyvraagstuk. Dit speelt bij nanosensoren in de publieke ruimte, maar ook bij camerabewaking op straat of bij andere technieken waarbij informatie van burgers wordt verzameld en opgeslagen.

7. Faciliteer de betrokkenheid van kleinere maatschappelijke organisaties

Voor ethische reflectie op nanotechnologie zijn genoeg experts te vinden. Maar meningen uit de samenleving zijn moeilijker te peilen. Maatschappelijke organisaties kunnen hierbij helpen. In de dialoog met overheid en bedrijfsleven fungeren zij als belangrijke ‘barometers’ voor maatschappelijke onrust.

8. Sta open voor de agenda van maatschappelijke organisaties

Maatschappelijke organisaties zijn belangenbehartigers. Sommigen vertegenwoordigen consumenten, anderen bijvoorbeeld werknemers of het milieu. Iedere organisatie heeft dus een eigen agenda om aan de ‘nanodialoog’ deel te nemen. De overheid moet de verschillende doelstellingen respecteren.

9. Informeer burgers over maatschappelijke aspecten van nanotechnologie

Momenteel is het publieke bewustzijn over kansen en risico’s van nanotechnologie nog laag. Een groot deel van de bevolking weet bijvoorbeeld niet dat nanotechnologie een onmisbaar onderdeel vormt van alle elektronica waarmee we ons omringen. Ook over de maatschappelijke gevolgen wordt weinig gedebatteerd. De overheid heeft tot taak om heldere informatie te verschaffen, zodat burgers zich goed kunnen informeren.

10. Betrek op kleine schaal burgers bij de discussie over nanotechnologie

Om te weten hoe de samenleving over nanotechnologie denkt, is het niet nodig om iedere Nederlander zijn mening te vragen. Kleinschalige paneldiscussies (tussen gemotiveerde en geïnformeerde burgers) zijn een goed instrument om de algemene stemming te peilen.