Veelgestelde vragen

Helaas, er is geen algemeen geaccepteerde definitie van nanotechnologie. Over het algemeen verwijst de term naar technieken die zich afspelen op nanoschaal (1 tot 100 nm). Dit is dezelfde schaal als atomen. Daar wordt vaak aan toegevoegd dat nanotechnologie gebruikt maakt van de bijzondere (materiaal-)eigenschappen die zich op deze nanoschaal voordoen.

Voor meer informatie, ga naar Wat is nanotechnologie?

Een nanometer is een miljardste meter, oftewel 0,000 000 001 m. Ter vergelijking; een menselijke haar is ongeveer 80.000 nanometer dik en onze vingernagels groeien 5 tot 10 nanometer per minuut.

Ja en nee. Zonder het te beseffen maakt de mensheid al eeuwenlang gebruik van nanotechnologie. Gebrandschilderde ramen bijvoorbeeld krijgen hun kleur doordat bij een chemische reactie nanodeeltjes goud ontstaan. Ook in roet komen natuurlijke koolstof-nanodeeltjes voor.

Wat nieuw is, zijn de ‘kunstmatige’ nanodeeltjes (zoals de koolstofnanobuisjes) die speciaal door de mens ontworpen zijn. Ook nieuw zijn ‘ouderwetse’ voorwerpen die nu op nanoschaal gemaakt kunnen worden. Bijvoorbeeld een chip die geëtst is op nanoschaal of een nanozeefje om water te filteren. En natuurlijk zijn de nanotechnologie-instrumenten die processen op nanoschaal zichtbaar en manipuleerbaar maken ook nieuw: een elektronenmicroscoop of een atoomkrachtmicroscoop (beiden in 1986 beloond met de Nobelprijs voor de Natuurkunde).

Op nanoschaal blijken andere fysische wetten te gelden dan op normale schaal. Neem bijvoorbeeld gouddeeltjes. Normaliter gedragen deze zich als een metaal, met een bepaalde kleur en chemische eigenschappen. Maar teruggebracht tot nanogrootte veranderen deze eigenschappen. Plotseling lossen nanogouddeeltjes wel op in water en kunnen ze bijvoorbeeld worden gebruikt als katalysator.

Ja. Je kunt bijvoorbeeld antizweetsokken kopen met nanodeeltjes met antibacteriële werking of zachte katoenen onderbroeken gemaakt op basis van een speciale nanoweeftechniek. Of soep met nanodeeltjes als antiklontermiddelen. Bijna al onze electronica zoals LCD schermen en smart phones bevatten tegenwoordig chips op nanoschaal.

Het is belangrijk te beseffen dat niet in alle ‘nanoproducten’ daadwerkelijk nanodeeltjes zijn verwerkt. Vaker is nanotechnologie op enig moment in het productieproces gebruikt. Zo worden bepaalde computerchips bijvoorbeeld gemaakt met een speciale printtechniek die tot op nanoschaal precies is. Of denk aan industriële zeven met gaatjes van slechts enkele nanometers doorsnede, zodat water perfect gezuiverd kan worden. Ook dergelijke technieken worden ‘nanotechnologie’ genoemd.

Er is geen compleet overzicht van producten gebaseerd op nanotechnologie die in de winkel of via internet te koop zijn.

Het Amerikaanse Woodrow Wilson Center houdt wel een omvangrijke database bij van commercieel verkrijgbare nanoproducten. Elke week komen er nieuwe producten bij (variërend van kleurloze zonnebrand tot krasvaste autolak of bacteriedodende broodtrommels). Dit overzicht is echter gebaseerd op marketing informatie van de producent. Als zij vermelden dat hun producten gebaseerd zijn op nanotechnologie, dan worden ze opgenomen in de database.

In Nederland heeft de Voedsel- en Warenautoriteit een overzicht te laten maken van alle nanoproducten die op de Nederlandse markt te koop zijn. 

Ruim een derde van de Nederlanders heeft nog nooit gehoord van nanotechnologie. Dit blijkt uit online publieksonderzoek van de Commissie Maatschappelijke Dialoog Nanotechnologie (CieMDN), waaraan ruim 3.000 mensen deelnamen. Overigens wist slechts 36% van de ondervraagden ook daadwerkelijk een omschrijving van nanotechnologie te geven. De CieMDN heeft onder meer geprobeerd om de bekendheid van nanotechnologie onder de Nederlandse burgers te vergroten en met enig succes: uit de eindmeting die de CieMDN liet uitvoeren, kwam naar voren dat ten opzichte van de eerdere meting, meer mensen hebben gehoord van nanotechnologie (64% versus 54%) en ook meer mensen weten wat het begrip nanotechnologie inhoudt (36% versus 30%).

Voor meer informatie, ga naar Publieke opinie.

Dat is lastig. Fabrikanten zijn niet verplicht om het gebruik van nanodeeltjes te vermelden aan wie dan ook. Wel drong het Europees Parlement in april 2009 aan op labelling van nanoproducten: “alle in de vorm van nanomaterialen in stoffen, mengsels of artikelen aanwezige nanomaterialen moeten in de etikettering van het product duidelijk worden vermeld.” Voorlopig staat het in ieder geval nog niet op het product, tenzij de fabrikant het op het product zet bij wijze van marketingstrategie (bijvoorbeeld ‘Nu, met nanotechnologie!’).

De voorspellingen hierover lopen sterk uiteen. Nanotechnologie geldt namelijk als een enabling technology. Dat wil zeggen: het maakt vele nieuwe toepassingen mogelijk op vele verschillende terreinen (bijvoorbeeld geneeskunde, ICT, bouw, defensie, energie). Per sector is de toekomstverwachting dus anders.

Wel wordt steeds duidelijker dat de aandacht voor nanotechnologie niet op een loze ‘hype’ berust. De ontwikkelingen binnen het vakgebied doen eerder vermoeden dat een ware golf van nanoproducten aanstaande is.

Voor meer informatie, ga naar Toepassingen.

Wetenschappers en beleidsmakers erkennen dat er een gebrek aan kennis is over de langetermijn effecten van nanotechnologie en in het bijzonder van ‘kunstmatige gemaakte’ nanodeeltjes. De milieu- en gezondheidsrisico’s van deze kleine deeltjes zijn moeilijk te meten zijn en verschillen sterk per toepassing. Sommige nanodeeltjes – met name koolstofnanobuisjes – zouden mogelijk DNA schade kunnen veroorzaken met kans op kanker. Of nanodeeltjes zouden zich kunnen ophopen in de cellen van planten, dieren en mensen. Waarschijnlijk maakt het een groot verschil of de deeltjes via onze longen, ons voedsel of misschien zelfs via de huid ons lichaam binnenkomen. Kortom, er is nog veel meer onderzoek nodig.

Voor meer informatie, ga naar Onzekerheid over risico’s

Nog niet. Milieuorganisaties, vakbonden en wetenschappers hebben allemaal aangedrongen op meer onderzoek naar de mogelijk milieu- en gezondheidsrisico’s van nanotechnologie. Nationale en internationale overheden beginnen dit signaal op te pakken en stellen meer geld beschikbaar voor onderzoek. In het komende onderzoeksprogramma van het Nederland Nanoinitiatief (NNI) gaat 15% van het nanodeeltjes onderzoeksbudget naar risico-onderzoek. Belangrijke spelers in het risico-onderzoek in Nederland (en daarbuiten) zijn het RIVM, TNO Kwaliteit van Leven en RIKILT, Instituut voor voedselveiligheid.

Voor meer informatie, ga naar Onzekerheid over risico’s

Het debat over nanoregelgeving in Nederland is in volle gang. Voor veel vragen is de discussie nog onbeslist. Op het moment heeft vooral de bescherming van werknemers de aandacht van de Nederlandse politiek. Zo heeft de SER het rapport Veilig omgaan met nanodeeltjes op de werkvloer in opdracht van Minister Donner geschreven. In 2006 werd ook het Kennis- en Informatiepunt Risico’s Nanotechnologie bij het RIVM opgericht. Dit instituut heeft tot taak om risico’s te signaleren en de overheid en bedrijfsleven te adviseren over verantwoorde omgang met nanotechnologie.

Voor meer informatie, ga naar Risicobeleid

Voor de bepaling van risico’s is het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) hét knooppunt in Nederland. Het RIVM doet onderzoek naar de risico’s van nanodeeltjes en inventariseert welke producten met nanodeeltjes in Nederland op de markt zijn. Sinds 1 januari 2008 is bij het RIVM een speciaal Kennis en Informatiepunt Risico’s Nanotechnologie (KIR-nano) ingericht.

Het onderzoek op het terrein van voedselveiligheid wordt uitgevoerd door het RIKILT – Instituut voor Voedselveiligheid. TNO Kwaliteit van leven richt zich op de mogelijke risico’s van nanodeeltjes voor werknemers – het in praktijk brengen van het SER advies, Arbowet, REACH en andere wet- en regelgeving.

De Voedsel en Waren Autoriteit (VWA) is verantwoordelijk voor de controle op naleving van wet- en regelgeving op het gebied van voedingsmiddelen en consumentenartikelen. Zolang er geen specifieke wet- en regelgeving bestaat, kan ook geen gericht toezicht plaatsvinden. Wel zullen de VWA en de Arbeidsinspectie in 2010 bedrijven bezoeken die vermoedelijk producten met nanodeeltjes op de markt brengen.

Hier wordt aan gewerkt.

De richtlijn ‘Registratie, Evaluatie en Autorisatie van Chemische stoffen’ (REACH) is na jarenlange strijd aangenomen. Kern van REACH is dat bedrijven in principe van alle stoffen die ze produceren, verwerken en aan klanten doorgeven, de risico’s moeten kennen. En het bedrijf moet maatregelen benoemen en nemen om die risico’s te beheersen. Nanomaterialen vallen in principe ook onder de definitie ‘stoffen’. Lastig is dat bijvoorbeeld een koolstofnanobuisje dezelfde chemische samenstelling heeft als het al lang geregistreerde koolstof. Toch hebben die buisjes totaal andere eigenschappen en dus ook een ander risicoprofiel.

Inmiddels heeft het Europese parlement een resolutie aangenomen om REACH aan te passen voor nanodeeltjes. Nanomaterialen zouden voortaan apart geregistreerd moeten worden als ‘nieuwe stoffen’. Ze moeten voorzien worden van een veiligheidsbeoordeling en een informatiedossier voor gebruikers. Uit voorzorg moeten ook nanomaterialen worden geregistreerd die in kleine hoeveelheden worden geproduceerd. Dit alles moet binnen twee jaar. De vraag is of dat haalbaar is. Binnen de Europese Commissie houdt zich daar nu een werkgroep mee bezig.

Naar schatting werd in 2008 wereldwijd ruim 18 miljard dollar besteed aan nano-onderzoek. De Nederlandse overheid investeerde in hetzelfde jaar zo’n 242 miljoen dollar in nanotechnologie.

De totale markt voor nanoproducten bedroeg 147 miljard dollar in 2007. Volgens Lux Research zal deze markt in 2015 zijn gestegen tot 3100 miljard dollar.

Meer informatie, ga naar Feiten en cijfers

Gezien de kleinschaligheid van Nederland doen we het heel goed op het gebied van nanotechnologie. Volgens het Actieplan Nanotechnologie – geschreven door het kabinet – zit Nederland zelfs bij de mondiale subtop.

De Nederlandse overheid investeert al sinds de jaren zeventig in het vakgebied. Binnen de industrie waren er in 2006 270 industriële spelers in Nederland actief op nanotechnologie. Jaarlijks komen daar ongeveer 10 of 11 startende bedrijven bij. 13 van de 20 meest R&D-intensieve bedrijven in Nederland investeren in nanotechnologie. Dat zijn bedrijven als Philips, NXP, ASML en FEI maar ook DSM en AKZO NOBEL.

Nederland scoort goed op alle patentenoverzichten. Mondiaal staan we stevig op de 7^e plaats. Patenten zijn een graadmeter voor technologische activiteit. Ze worden aangevraagd om nieuwe ideeën en producten te beschermen. De wetenschappelijke nanopublicaties liggen minder hoog maar Nederlandse nanowetenschappers worden wel bijzonder vaak geciteerd. In 2006 had Nederland de hoogste internationale citatiescore op het gebied van nanotechnologie.

Meer informatie, bekijk het Rathenau rapport Nederland Nanoland.

• Algemene informatie: Kennislink, dossier nanotechnologie

• Nederlands nano-onderzoek: NanoNextNL

• Overheidsbeleid: dossier nanotechnologie

• Informatie over risico’s: Kennis en Informatiepunt Risico’s Nanotechnologie (KIR-nano)

• Maatschappelijke Dialoog: Nanopodium

Jazeker. De Nederlandse overheid vindt de mening van burgers zeer belangrijk. Daarom werd in oktober 2009 een commissie in het leven geroepen die een Maatschappelijke Dialoog Nanotechnologie moet stimuleren.

Ook het Rathenau Instituut vindt dat burgers moeten kunnen meepraten over de visies van de wetenschap en over bijbehorende ethische vragen. Als wetenschap en bedrijfsleven de bouwblokken van de natuur in handen hebben, kan en mag je niet verwachten dat het publiek alleen maar toekijkt. Op deze speciale themawebsite over nanotechnologie van het Rathenau Instituut kom je meer te weten waarom nanotechnologie zo belangrijk is.

Het Rathenau Instituut vindt de ontwikkelingen in de nanotechnologie belangrijk voor economie, gezondheid en duurzaamheid. Maar ze roepen ook vragen op. Over onbekende risico’s en nieuwe sociale en ethische dilemma’s. Investeren in nanotechnologie vraagt dus ook om investeren in vertrouwen. Het Rathenau Instituut zet daarvoor vier uitdagingen centraal.

• Kijken naar de toekomst

• Een helder debat

• Risico’s aanpakken

• Aandacht voor innovatie