• U moet ingelogd zijn om onderwerpen te kunnen volgen.

    Log-in als u al een account heeft of maak een gratis account aan.

Nooit niet genudged

Als we Thijs Kleinpaste mogen geloven, dan ligt de overheid overal op de loer om stiekem onze keuzes te manipuleren. Hij schreef in de NRC van 20 juli een artikel over nudging, en hoe de overheid deze ontwerpfilosofie zou willen toepassen om te bepalen welke keuzes we maken. Kleinpaste geeft een eenzijdig negatief beeld van nudging, stellen Jelte Timmer en André Krom van het Rathenau Instituut. Een ‘goede’ nudge kan de autonomie van mensen juist versterken, of laat deze tenminste in stand.

Het begrip nudging is door Richard Thaler en Cass Sunstein in 2008 beschreven in hun boek Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness. Welke keuzes we maken wordt sterk beïnvloed door hoe we ze aangeboden krijgen. Opties waaruit we kunnen kiezen maken altijd onderdeel van een “keuzearchitectuur”. Een klassiek voorbeeld is de plaatsing van producten in het supermarktschap, waarin dure producten op ooghoogte staan, en we voor de goedkoopste producten moeten bukken.  Of hoe de grootte van ons bord mede bepaalt hoeveel we denken te moeten eten om vol te zitten. En van eigen bodem: het vliegje in het urinoir om het recht in de pot te plassen aantrekkelijker te maken.

Nu we ons er bewust van worden dat dit soort structuren veel invloed hebben op onze keuzes, is het noodzaak om dit zo goed mogelijk in te zetten, stellen Thaler en Sunstein. Door de grootte van de borden aan te passen en de gezonde artikelen in de kantine een goede plek te geven, creëer je bijvoorbeeld een omgeving die gezond gedrag stimuleert; dit is de nudge. Supermarktmanagers en marketeers werken al jaren met dit soort inzichten. Hier worden de duwtjes vanuit commerciële motieven gegeven. Sinds enkele jaren is er ook vanuit overheidskringen meer aandacht voor nudging. Maar overheden zouden zich volgens Kleinpaste niet moeten ‘verlagen’ tot de beïnvloedingstechnieken uit de marketingwereld. Nudging is manipulatie, en degradeert burgers tot zwakke autonomieloze subjecten. Kleinpaste: “Nudgees gelden niet als zelfstandige individuen, maar als af te richten wilszwakke slampampers.”

Hier gaat het mis. Kleinpaste ziet over het hoofd dat het onmogelijk is om géén keuze te maken wat betreft hoe keuzeopties worden gepresenteerd. In een kantine wordt altijd een keuze gemaakt waar bijvoorbeeld de hamburgers ten opzichte van de sla komen, en hoe groot de borden zullen zijn. De centrale vraag is dan wat ons betreft: op grond waarvan wordt een keuzeoptie (bijvoorbeeld de hamburger) nu zo gepresenteerd dat mensen een duwtje in deze richting krijgen? Voor Kleinpaste betekent nudging dat we gemanipuleerd worden om keuzes te maken die we niet willen maken. Dat is echter eenzijdig. Een andere mogelijkheid is namelijk dat we nudges gebruiken om mensen bij te staan in het maken van de keuzes die zij juist wel willen maken. We maken niet altijd de keuzes die we zouden willen maken, staan met een broodje kroket in onze handen terwijl we van plan waren deze week gezonder te eten. Een juist ontworpen ‘duwtje in de rug’ helpt mensen zich te wapenen tegen eigen verleidingen om eigen doelen te bereiken. Dat is geen africhten, maar het versterken van zelfstandigheid en autonomie.

Stel nu dat mensen inderdaad een duwtje in de rug krijgen in een richting die niet hun voorkeur heeft. Ook dan is er niet perse een man overboord. Soms zijn er goede redenen om bepaalde keuzeopties makkelijker of aantrekkelijker te maken. Als er bijvoorbeeld morele redenen zijn om te verwachten dat mensen na hun dood orgaandonor zijn, dan zou dat in het Donorregister de standaard kunnen zijn. Zolang mensen goed geïnformeerd zijn, en op eenvoudige manier ook een andere keuze kunnen maken, wordt hun autonomie op geen enkele manier aangetast. Er is dan zeker sprake van beïnvloeding, maar niet perse van manipulatie. Als we bij de keuzes die we maken altijd duwtjes in de rug krijgen, komt het er op aan om daar op een verantwoorde manier mee om te gaan.

Hoeveel dit soort duwtjes in de rug ons kunnen helpen onderzoekt het Rathenau Instituut in het project e-Coaching. Apps en software assistenten kunnen handige hulpjes zijn om gezonder, duurzamer, en minder gestrest te leven en werken. Of de doelen in de keuzearchitectuur ook de doelen van de gebruiker zijn, en waar een duwtje in de rug over gaat in manipulatie zijn belangrijke vragen. Nudging volledig afwijzen is echter de kop in het zand steken. Een ontwerp zonder keuzes kan niet, een verantwoorde keuze maken wel.

“Stiekem burgers manipuleren: van urinoir tot orgaandonatie”, Thijs Kleinpaste (NRC, 20 juli 2013), tekst beschikbaar via blog ‘waarneming van de werkelijkheid’

Jelte Timmer en André Krom zijn onderzoekers bij de afdeling Technology Assessment van het Rathenau Instituut.