Jaarverslag 2025
In ons Jaarverslag vertellen we welke inzichten ons werk in 2025 heeft opgeleverd en hoe we daarmee de politieke oordeelsvorming ondersteunden. Ook laten we zien waar we in de media aanwezig waren en hoe we het publieke debat stimuleerden over de impact van wetenschap, technologie en innovatie op de samenleving. Daarnaast biedt het Jaarverslag een overzicht van de kwantitatieve impact van ons werk, en geeft het cijfers over personeel en financiën van het Rathenau Instituut.
Al veertig jaar relevant
Dit jaarverslag komt uit in het jaar dat het Rathenau Instituut zijn veertigjarig bestaan viert. Sinds 1986 brengen wij in kaart welke maatschappelijke aspecten er op het spel staan bij de ontwikkeling van wetenschap, technologie en innovatie. Dat doen we door zelf onderzoek te doen. Maar ook door burgers aan het woord te laten over hun ervaringen, zorgen, wensen en verwachtingen ten aanzien van nieuwe technologieën. Dit vanuit de taak die ons instituut destijds van kabinet en parlement kreeg: het democratisch debat en de democratische besluitvorming over technologie en innovatie ondersteunen en verrijken. De snelle ontwikkelingen in technologie en innovatie hebben namelijk ingrijpende gevolgen in de samenleving.
Vaak leven er hoge verwachtingen ten aanzien van wetenschap en technologie: veelal met het idee dat maatschappelijke problemen met behulp van innovatie kunnen worden opgelost. Maar klopt dat wel? Zo onderzochten we in 2025 de techniek van algoritmen achter digitale platformen. Onze onderzoekers constateerden: ‘wie ontwerpt, bepaalt’. Vanwege de manier waarop online omgevingen ontworpen zijn, leidt de techniek voor bepaalde groepen tot ongewenst gedrag en uitsluiting. Als Rathenau Instituut zoeken wij naar concrete aanbevelingen om apps, platforms en andere online omgevingen zodanig in te richten dat álle gebruikers zich er comfortabel voelen. Vervolgens delen wij deze inzichten met politiek en samenleving om te laten zien dat het anders kan.
Naast het thema Digitalisering, laten we dat ook zien op de thema’s Klimaat en Gezondheid. Binnen dit laatste thema hielden we verschillende dialogen, bijvoorbeeld over onderzoek naar het maken van ei- en zaadcellen uit stamcellen. Wat zouden we met deze techniek kunnen? Voor wie zou dit een uitkomst kunnen zijn? Hierover spraken we onder andere met bezoekers aan ons ‘denklab’ bij de tijdelijke opstelling ‘De baby van de toekomst’, een samenwerking tussen het Rathenau Instituut en het NEMO Science Museum. Bij dit soort medisch-ethische onderwerpen gaat het in de politiek al snel over de vraag of je mag sleutelen aan het menselijk DNA. Wat opvalt is dat onze deelnemers een zeer genuanceerd gesprek voeren over verschillende belangen die op het spel staan: die van het embryo(model), het toekomstige kind, de familie, de Nederlandse samenleving, bedrijven, de vergelijking met andere landen en zelfs de planeet en toekomstige generaties komen aan bod.
Op het thema Klimaat startten wij in 2025 een nieuw programma dat zich richt op democratische verduurzaming. Het verduurzamen van de economie leidt tot spanningen in de Nederlandse samenleving. Wij constateerden dat het gesprek over de verduurzaming van de industrie momenteel wordt gevoerd door experts, beleidsmakers en de bestaande industriële clusters. Het Rathenau Instituut zorgt met onderzoek en dialoog dat ook de samenleving daarin een stem krijgt. Dat leidt tot oplossingen die voor betrokkenen effectief, rechtvaardig en inpasbaar zijn.
Het Rathenau Instituut neemt ook het Nederlandse wetenschapssysteem onder de loep. In 2025 brachten wij een nieuwe editie uit van ons onderzoek naar vertrouwen in de wetenschap. Over het geheel genomen zien we dat het vertrouwen in veel instituties, bijvoorbeeld de politiek of de rechterlijke macht, afneemt. Bij de wetenschap is dat niet het geval, integendeel. Het vertrouwen in de wetenschap is de afgelopen jaren juist toegenomen. Tegelijkertijd laten de cijfers wel zien dat de groep die al een laag vertrouwen in de wetenschap had, stijgt. Bij andere groepen is het vertrouwen juist toegenomen. Voor ons reden om in 2026 te gaan onderzoeken wat de achtergronden daarvan zijn.
Met onze onderzoeken en dialogen hebben we ook in het afgelopen jaar tal van zaadjes geplant bij bestuurders, beleidsmakers, politici, wetenschappers en in de samenleving als geheel. Deze rol van het Rathenau Instituut is relevanter dan ooit, nu de geopolitieke spanningen in de wereld verder oplopen, maatschappelijke vanzelfsprekendheden onder druk staan en het vertrouwen in instituties afneemt.
In 2026 gaat het Rathenau Instituut op herontdekkingstocht naar de oorsprong van het instituut en de relevantie daarvan voor vandaag: het democratisch debat over wetenschap, technologie en innovatie. We doen dat vanuit de overtuiging dat de boodschap van onze naamgever Gerhart Rathenau – “Laat burgers meepraten en meedenken over de maatschappelijke gevolgen van technologie” – vandaag nog net zo relevant is als veertig jaar geleden.
Eefje Cuppen, directeur
Maria Henneman, voorzitter van het bestuur
