Geopolitiek in wetenschapsbeleid

Technologische ontwikkelingen en geopolitieke ontwikkelingen zoals oorlog in Europa en de opkomst van nieuwe wereldmachten leiden tot veranderingen in wetenschappelijk onderzoek en het wetenschapsbeleid. Die veranderingen zien we in de inhoudelijke prioriteiten van het onderzoek en in de organisatie van het onderzoek. Nederland en andere NAVO-landen hebben bijvoorbeeld afgesproken om in de komende jaren aanzienlijk meer te gaan investeren in defensiegerelateerd onderzoek. Ook wordt kritischer gekeken met welke landen en instellingen internationale samenwerking in onderzoek wenselijk is.

Internationale samenwerking en open science lijken geen vanzelfsprekendheid meer. Sommige onderzoeksvelden, zoals ongebonden onderzoek of klimaatonderzoek, lijken aan prioriteit te verliezen. Ander onderzoek, waaronder dat naar sleuteltechnologieën, krijgt juist meer aandacht.

Deze veranderingen zijn ingrijpend en de gevolgen ervan zijn onzeker. Bovendien raken ze aan een aantal belangrijke waarden in de wetenschap, zoals transparantie, openheid en het belang van internationale samenwerking. Vele mensen binnen en buiten de wetenschap zijn bezorgd. Ze vinden de veranderingen in de wetenschap te snel of juist te langzaam gaan. Tegelijkertijd is er weinig overzicht. Dat maakt de politieke afweging van opties en het voeren van verstandig beleid moeilijker.

Op basis van een verkennende studie geeft het Rathenau Instituut in deze publicatie een overzicht van verschillende perspectieven van waaruit beleidsmakers en -uitvoerders naar de relatie tussen geopolitiek en wetenschap kijken. We brengen daarbij in kaart welke implicaties deze perspectieven hebben voor het wetenschapssysteem.

Met het wetenschapssysteem bedoelen wij het geheel van publieke organisaties die zich bezig houden met de uitvoering, organisatie en aansturing van wetenschappelijk onderzoek in Nederland. Het wetenschapssysteem omvat naast kennisinstellingen, zoals hogescholen, universiteiten en onderzoeksinstituten, ook de organisaties die verantwoordelijk zijn voor de aansturing, financiering en coördinatie, zoals ministeries, onderzoeksfinanciers en adviesraden.

Uit de verkenning volgen acht typerende perspectieven. Deze perspectieven geven invulling aan de verschillende manieren waarop partijen de veranderende geopolitieke situatie duiden (de probleemanalyse) en de manier waarop ze deze duiding vervolgens vertalen naar beleid en actie (oplossingsrichtingen).

Achter elk perspectief schuilen aannames en ideeën over wat de wetenschap kan en moet zijn en moet doen. En afhankelijk van het perspectief dat partijen hanteren, zijn bepaalde aanpassingen in het wetenschapssysteem meer of minder wenselijk.

In elk perspectief staat een typerend concept centraal. Dat zijn: strategische autonomie, technologische soevereiniteit, concurrentievermogen, nationale veiligheid, kennisveiligheid, duurzaamheidstransities, academische vrijheid, en wetenschapsdiplomatie. Elk perspectief heeft een eigen kijk op het wetenschapssysteem en heeft, wanneer leidend, consequenties voor het wetenschapsbeleid. Welk perspectief leidend is of zal worden, bepaalt mede de invulling van het wetenschapssysteem.

Door deze perspectieven naast elkaar te leggen, zien we spanningen en dilemma's ontstaan. Voor een deel zijn dit bestaande dilemma's die door geopolitieke ontwikkelingen aan relevantie winnen. En deels zijn het ook nieuwe dilemma's.

De vijf belangrijke spanningen en dilemma's zijn:

1. Open wetenschap versus militaire belangen; over de implicaties en afwegingen rond de groeiende budgetten voor defensiegerelateerd onderzoek.
2. Europese coördinatie versus nationaal wetenschapsbeleid; over de verhouding tussen Europese en nationale coördinatie van het Nederlandse wetenschapssysteem.
3. Gericht versus ongebonden onderzoek; over de vraag in hoeverre het wetenschapssysteem zou moeten aansluiten op veranderende politieke wensen en maatschappelijke behoeften.
4. Veiligheid versus duurzaamheid; over de vraag in hoeverre onderzoek voor veiligheidsopgaven goed kan samengaan met onderzoek voor duurzaamheidsopgaven.
5. Wel of niet samenwerken met onvrije landen; over de voorwaarden voor internationale samenwerking met landen en instellingen die niet dezelfde democratische of academische waarden delen.

Wij stellen voor dat mensen uit het wetenschapssysteem met elkaar in gesprek gaan over deze dilemma's en over het waarom, waartoe en wat en hoe van de wetenschap. Zo'n gesprek of dialoog kan zorgen voor begrip voor elkaar en voor de pluriforme waarden van wetenschap. Daarbij helpt het gesprek bij het sturen, coördineren en organiseren van wetenschappelijk onderzoek in deze tijd van geopolitieke onrust.