Inlichtingendiensten van de toekomst
Status: Afgerond
In dit project onderzochten we hoe onze inlichtingendiensten Nederland kunnen blijven beschermen als technologie én samenleving veranderen. Wat als we over tien jaar alleen nog maar communiceren via platformen van machtige techbedrijven? Wat als het wantrouwen van burgers in elkaar en in officiële informatie verder groeit? Of wat als burgers zich juist afwenden van nieuwe technologie?
Waarom dit project?
De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) vroeg het Rathenau Instituut om onderzoek te doen naar veranderingen in menselijke interactie door digitale technologie en de impact daarvan op het werk van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Het doel van het onderzoek was om verschillende toekomsten, met horizon 2035, te verkennen zodat de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, de politiek en de samenleving zich daarop kunnen voorbereiden.
Nieuwe technologie verandert hoe mensen met elkaar communiceren, hoe ze met elkaar omgaan, waar ze samenkomen en waar ze informatie vinden. Met nieuwe technologie raken de online en offline wereld steeds inniger met elkaar verweven, ontstaan er nieuwe relaties tussen mens en machine en zijn steeds meer digitale diensten en toepassingen aan elkaar te koppelen.
Dergelijke veranderingen stellen de inlichtingen- en veiligheidsdiensten voor grote uitdagingen. Hun kerntaak is Nederland te beschermen tegen dreigingen die de nationale veiligheid en/of de democratische rechtsorde kunnen ondermijnen. Daar is grondige kennis van menselijke interactie voor nodig. Bovendien kunnen door veranderde technologie en menselijke interactie nieuwe dreigingen ontstaan. Denk aan nieuwe vormen van extremisme vanuit internet-niches. Ook kan de toename van digitale sporen de diensten nopen tot de inzet van nieuwe technologieën.
Dit alles geeft aanleiding tot vragen over het aanpassingsvermogen van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Hoe veranderen bovengenoemde ontwikkelingen het werk van de diensten? Zijn de bevoegdheden van de diensten toereikend voor hun kerntaak? Hoe blijven de diensten wendbaar? Hoe zit het dan met toezicht? Blijven grondrechten van burgers goed beschermd?
Om de toekomst voorstelbaar te maken, gebruikten we een zogeheten scenario-aanpak. We ontwikkelden vier scenario's op basis van verschillende technologische, maatschappelijke, economische, geopolitieke en beleidsmatige trends die van invloed zijn op menselijke interactie. In de scenario's ligt de controle over digitale middelen telkens bij andere partijen: burgers, de overheid, grote technologiebedrijven, of vele spelers. In sommige scenario's nemen datastromen enorm toe, in andere treedt datadroogte op. Per scenario analyseerden we de impact op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten met oog voor politieke, maatschappelijke en ethische kwesties. Tenslotte maakten we een overkoepelende analyse die tot zeven aanbevelingen leidt.
