Europa, geef de macht over onze voedselketen niet uit handen
Terwijl Europa kritisch kijkt naar de macht van grote bedrijven in de tech-sector en de farmaceutische industrie, is in de landbouwsector juist een tegengestelde beweging te zien, signaleren Michelle Habets en Rosanne Edelenbosch van het Rathenau Instituut. De Europese Raad stemt 19 december over nieuwe regelgeving rond genetische aanpassing van voedselgewassen. Als ze akkoord gaan met het huidige voorstel, kunnen grote zaadveredelingsbedrijven patenten aanvragen die ze veel controle geven over onze voedselvoorziening.
Gen-bewerkte groenten en granen liggen binnenkort wellicht in het schap van de Nederlandse supermarkten. Het Europees Parlement en de Europese Raad gaan stemmen over een akkoord om de regels te versoepelen voor het gebruik van de zogeheten nieuwe genomische technieken (NGT’s) bij het modificeren van gewassen. Het akkoord lijkt veel op het standpunt dat de Raad is overeengekomen in maart van dit jaar, terwijl de eisen van het parlement zijn gesneuveld. Het parlement wilde onder meer een verbod op patenten, bedoeld om privatisering van zaden tegen te gaan, en verplichte etikettering zodat consumenten keuzevrijheid behouden.
Nederland voerde jarenlang de lobby aan om de regels voor genetisch gemodificeerde gewassen te herzien. Het belangrijkste argument: versoepeling van de regelgeving zou innovatie stimuleren en economische kansen creëren. Het is een vertrouwde redenering van bedrijven richting beleidsmakers: regels remmen de vooruitgang.
Maar deze redenering lijkt voorbij te gaan aan een belangrijk feit: dat ook de zaadveredeling een sector is die wordt gedomineerd door mondiale bedrijven. De vraag dringt zich op of het streven naar economische zekerheid niet vooral zal uitmonden in economische zekerheid voor deze bedrijven. Zeker in de voedselketen ligt dit op de loer aangezien de voorgestelde regelgeving patenten op NGT- gewassen toestaat.
Bedrijven verdedigen patenten als motor van innovatie, maar dat stimulerende effect wordt steeds meer betwijfeld. Kijk naar de farmaceutische sector. Daar is toenemend bewijs dat patenten de prijzen kunstmatig hoog houden en de brede toepassing van medicijnen kunnen vertragen. Het patentsysteem kan zelfs de ontwikkeling van maatschappelijk waardevolle innovaties tegenhouden. Zo zou Gilead Sciences de ontwikkeling van een veiliger alternatief van hun hiv-medicatie jarenlang hebben vertraagd om de winstgevende levensduur van het oude middel te verlengen. Het bedrijf trof in 2024 een schikking van 40 miljoen dollar met de ruim 2600 patiënten die schade opliepen door dit oude hiv-middel.
Het is dan ook niet vreemd dat er in de politiek toenemend aandacht is voor het inperken van de dominantie van farmaceuten. We zien hetzelfde in Big Tech: Europa tracht de macht van techgiganten als Meta en Google te begrenzen. Hun machtspositie bepaalt namelijk de spelregels, belemmert concurrentie en remt innovatie. Waarom zien we in het geval van de landbouwsector een tegengestelde beweging?
Grote agrochemiebedrijven domineren het patentlandschap rond NGT’s. Als de Europese markt opent voor gepatenteerde NGT- gewassen, kunnen grote agrobedrijven kleine traditionele zaadveredelaars buitenspel zetten door een web van patenten. Ook betalen boeren in de toekomst waarschijnlijk fors meer voor hun zaaigoed. De Amerikaanse landbouwdienst USDA meldt dat de prijzen voor genetisch gemodificeerde zaden de afgelopen decennia veel sneller zijn gestegen dan die voor niet-genetisch gemodificeerde zaden.
Het is cruciaal voor een verantwoorde inbedding van NGT-gewassen in de maatschappij om bredere maatschappelijke aspecten een adequate plek te geven in de besluitvorming. De samenleving draagt immers risico’s wanneer de machtsconcentratie en afhankelijkheden toenemen. Ook burgers maken zich zorgen over de grote invloed van commerciële bedrijven, blijkt uit onderzoek van het Rathenau Instituut. Burgers twijfelen of bedrijven gewassen gaan ontwikkelen die echt nuttig zijn voor de samenleving, omdat winst, aandeelhouders en korte-termijnbelangen centraal staan. Het huidige standpunt van de Raad zet maatschappelijke waarden zoals rechtvaardigheid, transparantie, keuzevrijheid en toegang tot betaalbaar voedsel onder druk. Strenge regels hoeven de vooruitgang niet te remmen. Ze kunnen bedrijven dwingen tot creatief denken en alternatieve oplossingen.
De Europese Commissie gaat in het kader van NGTs, onderzoek doen naar de impact van patenten op innovatie, toegankelijkheid van genetisch materiaal en de positie van boeren. Toch stemmen lidstaten a.s. 19 december al over de nieuwe wetgeving, zonder deze essentiële kennis. Kennisgedreven beleid is één van de pijlers van goed bestuur. Een zorgvuldige NGT-wetgeving is gebaseerd op zorgvuldig onderzoek naar onder meer de impact van patenten, en niet op een versoepeling van regelgeving die vooral de belangen van grote bedrijven dient.
Dit artikel verscheen eerder in de Volkskrant