calendar tag arrow download print
Image
Innovatie landbouw BAP
artikel
04 februari 2020

Sturen op innovatiekracht in de landbouw

bericht aan parlement Innovatie Duurzaamheid Landbouw
In de kringloopvisie van de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) op een duurzamere landbouw speelt innovatie een belangrijke rol. Het Rathenau Instituut wijst op drie aandachtspunten voor een maatschappelijk wenselijke inzet van innovatie: voorbij de technocratische denkwijze, ruimte voor boeren voor verandering, en grip op de invloed van internationale krachten op de Nederlandse landbouw.

Drie aandachtspunten voor een maatschappelijk wenselijke inzet van innovatie:

  • voorbij de technocratische denkwijze
  • ruimte voor boeren voor verandering
  • grip op de invloed van internationale krachten op de Nederlandse landbouw

In hoeverre innovatie positief uitpakt voor duurzaamheid en wereldwijde voedselzekerheid is afhankelijk van de keuzes die de overheid nu maakt. Onderzoek van het Rathenau Instituut laat zien dat stakeholders de overheid vragen te sturen op innovatiekracht, d.w.z. werken aan kennis voor een diversiteit aan landbouwpraktijken, een innovatieve markt voor technologieontwikkelaars en nieuwe verdienmodellen die maatschappelijke waarde vooropstellen. Die sturing is een voorwaarde om transitie te realiseren.

Lees het volledige Bericht aan het Parlement

De landbouw staat voor grote uitdagingen: duurzaamheid en wereldwijde voedselzekerheid. Als internationale koploper op het gebied van voedselproductie kan de Nederlandse land- en tuinbouw substantieel bijdragen aan die doelen. Minister Schouten heeft met ‘Landbouw, Natuur en Voedsel: waardevol en verbonden’ een ambitieuze kringloopvisie voor de Nederlandse landbouw geformuleerd. Een transitie naar kringlooplandbouw vraagt om ‘een omschakeling van de verlaging van de kostprijs van producten naar voortdurende verlaging van het verbruik van grondstoffen’.

Voor de realisering van de kringloopvisie is landbouwinnovatie van groot belang. Schouten stelt dan ook dat de regeldruk moet worden verminderd om innovatie te bevorderen. In het realisatieplan van LNV (2019) wordt aangegeven dat de regierol van de overheid ligt in het stellen van heldere doelen. De minister laat daarbij zoveel mogelijk vrijheid in de manier waarop die doelen worden bereikt, omdat er geen ‘one size fits all’ oplossing is voor een veelzijdige sector als de landbouw.

Onderzoek van het Rathenau Instituut laat zien dat het in goede banen leiden van innovatie binnen de landbouw vraagt om nationale sturing. Partijen binnen de landbouwsector hebben niet alleen behoefte aan een duidelijke overheidsvisie, maar ook aan voorwaarden waaronder deze visie in de praktijk kan worden gebracht. Dit Bericht aan het Parlement gaat dieper in op de voorwaarden die nodig zijn om (technologische) innovatie daadwerkelijk te laten bijdragen aan een transitie naar een duurzamere landbouw. We eindigen met een aantal manieren waarop de overheid daarop kan sturen.

Maatschappelijke inbedding van innovatie

Dat beloftevolle innovaties niet vanzelf bijdragen aan de transitie naar een duurzamere landbouw, kan worden geïllustreerd aan de hand van hybride aardappelveredeling. In 2014 werd deze technologische innovatie door het ministerie van Economische Zaken uitgeroepen tot ‘nationaal icoon’. Hybride aardappelveredeling belooft sneller dan gangbare veredelingsmethoden aardappelrassen te kunnen verbeteren, bijvoorbeeld met het oog op een betere ziekteresistentie. Bovendien kunnen de hybride rassen mogelijk worden geteeld uit zaad, dat een minder groot landbouwareaal vraagt dan gebruik van pootaardappelen. Ook is het zaad makkelijker over de wereld te vervoeren en te verhandelen dan het huidige pootgoed. De hybride aardappel biedt dus kansen voor duurzaamheid en voedselzekerheid.

Maar de beloften van hybride aardappelveredeling worden niet vanzelf realiteit. Technologische innovatie en het maatschappelijke krachtenveld beïnvloeden elkaar. Zo kan een succesvolle introductie van de hybride aardappel een disruptief effect hebben op de huidige aardappelsector, wat kan leiden tot de teloorgang van de internationaal nu sterke, Nederlandse pootgoedsector. Omgekeerd kan het maatschappelijk krachtenveld grote gevolgen hebben voor de manier waarop gebruik wordt gemaakt van deze innovatie. Want het maakt uit of de hybride aardappel bijvoorbeeld op de markt wordt gebracht in bulkproductie door een grote multinational of dat (internationale) overheden onderzoeksprojecten met lokale boeren stimuleren. In hoeverre een innovatie als hybride aardappelveredeling bijdraagt aan duurzaamheid en de wereldvoedselvoorziening, hangt dan ook af van de rol van de overheid en andere betrokken partijen daarbij, zo liet ons onderzoek zien.

Technologische innovaties hebben dus niet slechts één mogelijk ontwikkelpad. Om ervoor te zorgen dat innovatie daadwerkelijk bijdraagt aan maatschappelijke opgaven is goede maatschappelijke inbedding nodig. Stakeholders die betrokken werden bij onderzoek van het Rathenau Instituut wijzen op drie aandachtspunten voor de overheid. We werken deze punten uit aan de hand van verschillende voorbeelden, waarbij we aangeven welke rol hierbij gevraagd wordt van de overheid.

1. Voorbij de technocratisch denkwijze
2. Ruimte voor de boer om te veranderen
3. De invloed van het internationale krachtenveld

Tot slot

Hoe landbouwinnovatie in de praktijk vorm krijgt, hangt af van de keuzes die agrarische bedrijven, technologiebedrijven, maatschappelijke partijen en de overheid maken. Daarbij speelt een rol hoe duurzaam bedrijven willen opereren, welke bijdrage zij willen leveren aan het wereldvoedselvraagstuk - en in welke mate maatschappelijke organisaties publieke druk uitoefenen op de bedrijven. Maar bovenal vragen stakeholders om sturing door de overheid op kennis voor een diversiteit aan landbouwpraktijken, een innovatieve markt voor technologieontwikkelaars en nieuwe verdienmodellen die maatschappelijke waarde vooropstellen. Alleen onder die voorwaarden wordt transitie en realisatie van maatschappelijke doelen mogelijk.