Maak duurzamer AI-gebruik mogelijk
Met de bouwvergunning voor het nieuwe datacentrum van Equinix in Amsterdam-Zuidoost laait de discussie over de wenselijkheid van datacentra weer op. De sterke groei van datacentra zet klimaatdoelen en energie-onafhankelijkheid onder druk en versterkt netcongestie. Maar de discussie moet ook over duurzamer gebruik van data en AI gaan. Want zolang de vraag naar AI groeit, is ook de groei van datacentra moeilijk te stoppen.
Begin juli maakte de gemeente Amsterdam de bouwvergunning bekend voor een nieuw datacentrum in Zuidoost. Vanwege het overvolle stroomnet wordt de bouw opgesplitst in fasen. De komende twee jaar bouwt Equinix de eerste toren. De bouw van de overige drie torens wacht tot 2036, wanneer het stroomnet is uitgebreid. Dat complete datacentrum zal evenveel elektriciteit gebruiken als alle Amsterdamse huishoudens samen. Nabij het datacentrum staat ook een woonwijk in de planning. Voor een groot deel van deze woningen is echter nog geen elektriciteitsaansluiting te krijgen.
De maatschappelijke kosten van datacentra zijn inmiddels bekend: ze vragen veel energie, drinkwater, grondstoffen en ruimte. Daarnaast concurreren ze met woonwijken, scholen en bedrijven om schaarse capaciteit op het elektriciteitsnet. Volgens het CBS gebruikten datacentra in 2021 3,3% van het totale elektriciteitsgebruik in Nederland. Dat steeg in 2024 tot 4.6%. En volgens de Volkskrant zitten we nu al op 7%; een verdubbeling in de afgelopen vijf jaar dus. Dit terwijl de groei van AI-datacentra nog maar aan het begin staat.
Als het gaat over digitalisering en duurzaamheid ligt de focus op het verduurzamen van de aanbodkant, zoals energiezuinigere infrastructuur en efficiëntere training van modellen. De vraagkant blijft echter grotendeels buiten beeld.
Aandacht voor vraagkant
Datacentra houden onze digitale economie draaiend. De huidige wereldwijde groei van datacentra anticipeert daarbij op een snelle groei van het gebruik van AI. Amsterdam is een belangrijk knooppunt in deze mondiale ontwikkeling. Maar juist als het om AI gaat, overheerst in Nederland een naïef optimisme. Overheden en bedrijven zien vooral economische kansen en vertrouwen op de belofte dat AI grote maatschappelijke vraagstukken kan helpen oplossen, van de zorg tot de energietransitie. Die beloften moeten zich echter nog bewijzen. Intussen vergroot de snelle groei van AI-gedreven datacentra de druk op maatschappelijke opgaven, zoals de woningbouwopgave en netcongestie.
Als het gaat over digitalisering en duurzaamheid ligt de focus in het Nederlandse en Europese beleid op het verduurzamen van de aanbodkant, zoals energiezuinigere infrastructuur en efficiëntere training van modellen. De vraagkant blijft echter grotendeels buiten beeld. Dat is een gemiste kans, omdat er nog veel te winnen valt als gebruikers meer handvatten krijgen om hun AI-gebruik te sturen. Volgens de Verenigde Naties Universiteit kunnen gebruikers bijvoorbeeld via kortere prompts het energieverbruik van ChatGPT al met een kwart verlagen.
Het debat zou dus meer moeten gaan over welke AI-toepassingen daadwerkelijk waarde toevoegen (zoals voor energiebesparing of gezondheidswinst) en hoe we duurzaam gebruik van AI mogelijk maken. Door hype en realiteit te scheiden, kunnen overheden, bedrijven en burgers voor- en nadelen van AI-gebruik beter tegen elkaar afwegen.
Dat vraagt echter om meer daadkracht van politiek en bedrijfsleven dan zij nu tonen.
Keuzes voor duurzaam AI-gebruik
Om een goede afweging te maken hebben burgers, bedrijven en beleidsmakers informatie nodig over de energie-impact van hun AI-gebruik. Die informatie ontbreekt nu. Techbedrijven zijn zeer terughoudend met het delen van informatie omdat die als bedrijfsvertrouwelijk geldt.
De politiek kan meer transparantie en inzicht eisen van deze bedrijven, bijvoorbeeld via uitgebreidere en strengere rapportageverplichtingen en inkoopeisen, en door het stimuleren van de ontwikkeling van gestandaardiseerde normen. Vervolgens kan de gebruiker op basis van kennis over het energieverbruik van AI duurzamere keuzes maken, bijvoorbeeld door een duurzaam AI-model te kiezen.
Grootschalig gebruik van AI staat nog maar aan het begin. Maar laten we niet achteroverleunen en afwachten hoe deze ontwikkeling zich voltrekt.
Tegelijkertijd verdient de wijze waarop gebruikers met AI-diensten te maken krijgen meer politieke aandacht. Steeds vaker worden AI-functies bijna onzichtbaar ingebouwd in bestaande diensten, zoals Microsoft Copilot of de automatische AI-samenvattingen van Google. Daardoor gebruiken veel mensen AI zonder daar bewust voor te kiezen. Hierdoor wordt de vraag gestimuleerd.
Een zichtbare opt-in-keuze of opt-out-keuze dient de norm te zijn, zodat gebruikers de regie kunnen houden. Omdat de meeste bedrijven hier niet zelf de verantwoordelijkheid voor nemen, dient de politiek hier in internationaal verband op aan te sturen.
Daadkracht is nu nodig
Grootschalig gebruik van AI staat nog maar aan het begin. Maar laten we niet achteroverleunen en afwachten hoe deze ontwikkeling zich voltrekt. De tijd om te handelen is nu. De groei van datacentra is een direct gevolg van het gebruik van onlinediensten, en in toenemende mate AI. Verlichten van de druk op de ruimte, het ontlasten van het energienetwerk, verminderen van emissies, en bevorderen van strategische autonomie vraagt dus niet alleen om efficiënte datacenters, maar ook om werk te maken van duurzaam gebruik. De gemeente Amsterdam streeft al naar verantwoord AI-gebruik, maar zou ook een voorloper kunnen worden op het gebied van duurzaam AI-gebruik.
