'Welke wereld zijn we aan het bouwen? En is die wereld nog steeds van ons?'
Carlotta Buttaboni kwam in de zomer van 2025 naar Nederland voor een promotieonderzoek over het decentraal opwekken van energie en de rol van AI en wetgeving. Een gesprek met haar en haar begeleider Rinie van Est over de democratie, de Dolomieten en de duinen.
Rinie, kun je iets meer vertellen over hoe het onderzoek van Carlotta is ingebed in het grotere geheel?
'Het Rathenau Instituut deed eerder onderzoek op het gebied van energiedata. Verder begeleidden Frank Veraart (TU/e) en ik Irene Niet die in 2025 promoveerde op onderzoek naar de governance van AI in de elektriciteitssector. Inmiddels heeft AI een sprong gemaakt, is er Europese AI-wetgeving en paste Nederland de Energiewet aan.'
En hoe past Carlotta daarin?
'Zij focust op de rol die AI voor decentrale energie gaat spelen. Daarbij ligt de nadruk op de inzet van AI voor energiegemeenschappen en individuen. Ze gaat kijken in hoeverre de Europese en nationale wetgeving tegemoetkomt aan de wensen en zorgen van lokale, kleine actoren. Ze kijkt daarbij naar Nederland en Italië.'
Carlotta, kun jij een concreet voorbeeld geven?
'Neem een buurt waarin mensen samen energie opwekken en gebruiken. Zij hebben dan een community-based Virtual Power Plant. Zo'n buurt kan bijvoorbeeld AI gebruiken om de opwekking te voorspellen, de distributie te beheren, de marktparticipatie te regelen en te helpen bij het onderhoud van de infrastructuur. Dat klinkt in theorie mooi, maar de regelgeving, inclusief de nieuwe Europese AI-wet is daar nog niet op ingesteld. Als een AI-systeem een vaag of bevooroordeeld besluit neemt, dan hebben communityleden weinig middelen om ertegenin te gaan.'
Hoe lossen we het op?
'Ja, dat ben ik dus aan het onderzoeken. Hahaha. Het zou mooi zijn als we in Nederland dit hiaat kunnen dichten en daarmee een voorbeeld zijn voor Europa. De oplossing ligt erin dat je op een meer holistische manier naar het systeem moet kijken. Je moet het geheel bezien, want als je alleen de ene wet aanpast, dan heeft dat gevolgen op ander gebied.'
Over andere gebieden gesproken. Je wandelt graag in de bergen. Hoe los je dat op?
'Ik heb mijn hikes omgeruild voor lange wandelingen langs de kust en voor bezoekjes aan dorpen en steden. In plaats van dat ik op een bergtop van de Dolomieten zit, kijk ik nu naar de horizon vanaf het strand. Het geeft hetzelfde gevoel van uitgestrektheid en vrijheid.'
Wat mis je van Italië?
'De eetcultuur. Het mediterrane dieet is ongelooflijk gevarieerd en voedzaam, en samen eten is echt een sociaal moment, nooit zomaar een snelle hap. En ik mis soms de warmte en de spontaniteit van het Italiaanse dagelijkse leven.'
Wat vind je het leukst aan het Rathenau Instituut?
'De openheid en de mogelijkheid om met collega's van gedachten te wisselen. Bij het Rathenau Instituut ligt de nadruk op het begrijpen van technologische ontwikkelingen in hun brede maatschappelijke en beleidscontext. Dat past perfect bij mijn onderzoek.'
Rinie, hoe ziet de begeleiding eruit?
'Bijna elke maandag bespreken we online met zijn vieren de voortgang.'
Vieren?
Ja, naast Carlotta en ik, zijn er ook nog Frank Veraart vanuit de TU/e en Romy Dekker vanuit het Rathenau Instituut. Carlotta is vaak op donderdag in Eindhoven. Daar zijn Frank en ik dan ook. Frank weet precies hoe de zaken in Eindhoven geregeld worden. Hij zorgt dat Carlotta daar goed integreert. Romy en ik zorgen dat alles gesmeerd loopt bij het Rathenau Instituut.'
Rinie, wat leer jij van Carlotta?
'Ik vind het mooi hoe ze navigeert tussen het Rathenau Instituut, de TU/e en het HARNESS-netwerk. Dat is een door de EU gefinancierd netwerk van dertien promovendi van negen universiteiten van wie Carlotta er een is. Carlotta schaakt dus eigenlijk op drie borden tegelijk waarbij elk bord verschillende verwachtingen en vereisten heeft.'
En Carlotta, wat leer jij van Rinie, Frank en Romy?
'Ze geven me het vertrouwen om voor mezelf op te komen. En ze leren me ook om dingen in perspectief te plaatsen. Daardoor kan ik productief zijn zonder mijn privéleven op te offeren. En wat ik misschien wel het meest waardeer, is dat ze me vanaf dag één als een collega behandelen. Ik heb echt het gevoel dat er waarde wordt gehecht aan mijn mening.'
En op onderzoeksgebied?
'Dat je je niet alleen moet afvragen hoe iets werkt, maar ook op wie het invloed heeft en hoe we daar iets aan kunnen doen. Neem het begrip democratie. Rinie, Frank en Romy deden me inzien dat het niet alleen gaat over verkiezingen en stemmen. Democratie gaat erom dat je de macht hebt om beslissingen vorm te geven. Dat heeft mijn kijk op AI volledig veranderd.'
Hoe dan?
'Als we AI echt op de juiste manier willen sturen zonder onze democratische waarden te verliezen, moeten we goed naar de toekomst kijken. Welke wereld zijn we aan het bouwen? En is die wereld nog steeds van ons?'
Wie is wie
Carlotta Buttaboni heeft een master in de rechten van de universiteit van Bologna (Italië). Na haar afstuderen, werkte ze meer dan een jaar bij het Digital Ethics Center van Yale University (Verenigde Staten). Sinds september 2025 is Carlotta Buttaboni promovendus bij het Rathenau Instituut en de Technische Universiteit Eindhoven. Ze wordt gefinancierd binnen het HARNESS-netwerk, een EU-netwerk onder de paraplu van Marie Skłodowska-Curie Actions. Ze onderzoekt hoe mensen in decentrale energiesystemen kunstmatige intelligentie gebruiken en daarbij te maken krijgen met ethische kaders en Europese AI-regels.
Rinie van Est is de promotor van Carlotta Buttaboni. Hij coördineert bij het Rathenau Instituut onderzoek naar Democratisch verduurzamen binnen het thema Klimaat. Daarnaast is hij deeltijdhoogleraar Technology Assessment and Governance aan de Technische Universiteit Eindhoven.
Romy Dekker is begeleider van Carlotta Buttaboni. Ze houdt zich bij het Rathenau Instituut onder andere bezig met onderzoek naar de relatie tussen duurzaamheid en digitalisering.
Frank Veraart is copromotor van Carlotta Buttaboni. Hij is aan de Technische Universiteit Eindhoven universitair docent techniekgeschiedenis en transities.
