calendar tag arrow download print
Doorgaan naar inhoud

Wat betekent het voorzorgsprincipe voor jou?

RECIPES Voorzorg Innovatie

Het Q-koortsbeleid moet uitbraken in melkgeitstallen als deze voorkomen/ Door: Travelfoto- Shutterstock

Image
Melkgeiten in een Nederlandse stal

Het voorzorgsprincipe is wereldwijd een belangrijk uitgangspunt in de omgang met de risico’s van nieuwe technologieën. Overheden passen het toe wanneer de gevolgen van een nieuwe techniek nog onvoldoende bekend zijn, terwijl de kans op grote schade voor bijvoorbeeld het milieu of de volksgezondheid aanwezig is. In dit artikel willen we laten zien wat het voorzorgsprincipe betekent voor jóu. In wat voor situaties in het alledaagse leven kun je hiermee te maken krijgen?

In het kort:

  • In gevallen van ernstige, onzekere risico’s is het wereldwijd de gewoonte om het voorzorgsprincipe te hanteren.
  • Ook in Nederland speelt het principe een belangrijke rol.
  • Aan de hand van de Urgenda-zaak en de aanpak van Q-koorts laten we zien wat het principe voor jou betekent.

Hoe om te gaan met risico’s?

We leven in een wereld vol risico’s. Je kunt ziek worden. Je huis kan instorten. Je kunt voedselvergiftiging krijgen. Het is simpelweg onmogelijk om als individu alle mogelijke risico’s in te schatten en hier volledig op in te spelen. En gelukkig hoeft dat ook niet.

Talloze systemen in onze samenleving – regels, procedures, praktijken –  hebben  dit namelijk grotendeels al voor je gedaan. Denk aan bouwrichtlijnen die ervoor zorgen dat je huis niet zomaar instort. Of regels over openbare hygiëne, die de verspreiding van epidemieën voorkomen. En alle voedingswaren in Nederland moeten aan allerlei kwaliteitseisen voldoen.

Onzekerheid over risico’s

Bovenstaande risico’s en maatregelen zijn redelijk vanzelfsprekend. Zoals we in een eerder artikel beschreven, is het in sommige situaties of bij sommige technologieën echter (nog) niet mogelijk om precies vast te stellen wat de aard en/of waarschijnlijkheid van een risico is. Zo is bijvoorbeeld nog niet van alle zogenaamde poly- en perfluoralkylstoffen (PFAS), die onder meer worden gebruikt in voedselverpakkingsmaterialen, kleding en cosmetica, via testen aangetoond dat ze gevaarlijk zijn. Onder de verzamelnaam PFAS vallen zo’n 4.000 stoffen¹. Slechts een beperkt aantal hiervan is goed bestudeerd. Daaruit blijkt al wel dat er een verband bestaat tussen de toepassing van deze stoffen en onder andere een lager geboortegewicht en leverschade.

In dergelijke gevallen van ernstige, onzekere risico’s is het de gewoonte om het voorzorgsprincipe te hanteren. In tal van systemen die met risico’s te maken hebben, is het voorzorgsprincipe opgenomen. Zoals: publieke gezondheidsverordeningen, risicobeoordelingsmethoden en bedrijfsveiligheidsvoorschriften, maar ook in internationale milieuverdragen en bijvoorbeeld het oprichtingsverdrag²  van de Europese Unie. Dit principe komt erop neer dat wetenschappelijke onzekerheid bij mogelijke ernstige schadelijke gevolgen geen excuus mag zijn om geen maatregelen te nemen.

Kortom: de afspraak is dat, mocht er twijfel of onduidelijkheid zijn in de wetenschap over een ernstig gevaar, volksgezondheid en milieu altijd prioriteit moeten krijgen. Better safe than sorry. Vanuit deze gedachte wil de EU dan ook de PFAS-stoffen uit voorzorg uitbannen, zolang er geen zekerheid is over hun veiligheid.

Het voorzorgsprincipe in Nederland

Ook in Nederland speelt het voorzorgsprincipe een belangrijke rol, hoewel het - in tegenstelling tot sommige andere Europese landen³- niet in de grondwet, milieuwetten of volksgezondheidswetten is vastgelegd. De toepassing van het voorzorgsprincipe in Nederland zou je ‘pragmatisch’ kunnen noemen. Het voorzorgsprincipe wordt meestal incidenteel, als de situatie erom vraagt, aangehaald in beleidstukken, lokale verordeningen en rechtszaken. Denk aan een Beleidsnota Biotechnologie⁴ of bij lokale verordeningen ten aanzien van ontheffingen van het kappen van bomen, veehouderij en de volksgezondheid⁵. Vaak wordt dan verwezen naar internationale regulerende kaders, zoals uitspraken van het Europese Hof van Justitie⁶, internationale verdragen⁷ en beleidsdocumenten van de Europese Commissie⁸ en de wijze waarop het voorzorgsprincipe daarin is opgenomen of toegepast.

Dat de specifieke uitwerking van het principe in Nederland verschilt van andere landen, is niet gek. Elk land is immers soeverein, en heeft eigen wetgeving en politieke overwegingen. Bovenstaande opsomming van wet- en regelgeving zal echter wat droog in de oren klinken. Aan de hand van twee casussen zullen we de betekenis van het principe wat concreter proberen te maken. 

Conclusie: wat betekent het voorzorgsprincipe voor jou?

De casussen laten zien dat iedereen in Nederland met het voorzorgsprincipe te maken kan krijgen. Je zou het kunnen zien als een vangnet voor en een houvast in afspraken dat er toe dient om de volksgezondheid en het milieu als prioriteit te nemen.

Het is lastig hierbij om verschillende waardes en belangen af te wegen. Immers: voorzorg is gericht op het voorkomen van ernstige, onzekere risico’s. Het is niet eenvoudig om in te schatten wat de maatschappelijke winst is geweest bij iets wat niet alleen is voorkomen, maar waarover a priori  grote onzekerheid bestond. Wat zou bijvoorbeeld de maatschappelijke winst zijn geweest als er al decennia eerder voorzorgsmaatregelen waren getroffen tegen klimaatverandering?

Met name de Urgenda-casus laat zien dat het voorzorgsprincipe een cruciale stok achter deur kan zijn die de maatschappij en toekomstige generaties beschermt. In het geval van twijfel bestaat er nogal eens de neiging om te focussen op korte termijn voordelen van bijvoorbeeld een technologie of van bepaald beleid. Het voorzorgsprincipe dwingt als het ware om ook het langetermijnperspectief mee te nemen, net als de  belangen van degenen die minder goed worden gehoord, of die nog geen stem hebben, mee te nemen. In het geval van de Urgenda-zaak zijn dat bijvoorbeeld volgende generaties. Zelfs overheden kunnen hierbij op hun verantwoordelijkheden worden gewezen. En hun beleid heeft uiteindelijk gevolgen voor jou. 

Gerelateerde content: