Meerwaarde van technologie-investeringen staat of valt met betrekken van buitenstaanders bij onderzoek
De Nederlandse politiek is nog druk bezig met het vormen van een nieuw kabinet, maar de afgelopen maanden zagen we de contouren al zichtbaar worden van een nieuwe generatie beleid voor onderzoek en innovatie. De focus op technologie voor industrie daarin vereist een bewuste inbedding van nieuwe technologie in de maatschappij. Laat daarom niet alleen de usual suspects meedenken over onderzoek voor maatschappelijke opgaven, stellen onderzoekers Chris Eveleens en Laurens Hessels. Betrek een bredere groep partijen, om te voorkomen dat miljarden investeringen uiteindelijk weinig opleveren.
In een tijd van geopolitieke onrust heeft het demissionaire kabinet gekozen om het innovatiebeleid nadrukkelijker te richten op technologieontwikkeling. De topsectoren en maatschappelijke missies maken plaats voor “een nieuwe koers”, zoals demissionaire minister Karremans van Economische Zaken schreef, waarin technologisch en industrieel leiderschap leidend zijn. Ook het rapport van Peter Wennink wijst in dezelfde richting: grootschalige publieke investeringen in technologie ten behoeve van het verdienvermogen van Nederland.
Deze hernieuwde focus op technologische vooruitgang dwingt ons om extra goed rekening te houden met de plek van nieuwe technologie in de samenleving.
Deze hernieuwde focus op technologische vooruitgang dwingt ons om extra goed rekening te houden met de plek van nieuwe technologie in de samenleving. Immers, hoewel innovaties vaak veel opleveren, gaat het lang niet altijd goed. In het energiedomein loopt bijvoorbeeld CO2-afvang en -opslag regelmatig aan tegen de nodige weerstand. Velen vragen zich af of sociale media onze jeugd niet meer schade toebrengen dan goeddoen. En ook in het gezondheidsdomein botsen technologische mogelijkheden regelmatig met morele overtuigingen.
Onderzoek en innovatie zijn inherent onzeker en niet alle risico’s zijn vooraf uit te sluiten. Maar dit ontslaat ons niet van de verantwoordelijkheid om te doordenken hoe we technologie zo goed mogelijk in lijn kunnen brengen met wat maatschappelijk belangrijk gevonden wordt. Zoals de Nobelprijswinnaar Daron Acemoglu al schreef in zijn boek Power and Progress, leidt technologische vooruitgang niet automatisch tot brede welvaart. Integendeel, het leidt juist vaak tot grotere ongelijkheid, omdat kosten en baten van die nieuwe technologie doorgaans ongelijk verdeeld worden.
Maatschappelijk verantwoord innoveren
Blindelings investeren in onderzoek en innovatie kan dus gemakkelijk tot ongelukken leiden. Tenzij je de juiste bestemming invoert en de nodige vangrails hebt. Dit noemt men maatschappelijk verantwoord innoveren. Maatschappelijk verantwoord innoveren houdt in dat je vanaf het begin rekening houdt met maatschappelijke waarden en de impact in de samenleving. Je kunt dat organiseren door technologie niet alleen over te laten aan de experts, maar bij belangrijke keuzes over het onderzoek ook burgers, maatschappelijke organisaties en kritische onderzoekers te betrekken.
Maar, hoe pak je dat aan: maatschappelijk verantwoord innoveren? Daar heeft het Rathenau Instituut onderzoek naar gedaan in de context van hernieuwbare waterstof.
Al decennialang leven er hoge verwachtingen over een ‘waterstofeconomie’ die onze fossiele energievoorziening zou kunnen vervangen. Echter, hernieuwbare waterstof, geproduceerd uit de elektrolyse van water met behulp van hernieuwbare elektriciteit, is nog altijd zeer zeldzaam.
Door vroegtijdig meer aandacht te geven aan maatschappelijke inbedding kun je dit soort fiasco’s voorkomen.
Uit onze analyse bleek dat bij de opzet van waterstofonderzoek onvoldoende rekening wordt gehouden met maatschappelijke vragen, bijvoorbeeld over de haalbaarheid, veiligheid, verdeling van kosten en opbrengsten, of de schaduwzijde van import en grondstoffen. Volgens veel waterstofonderzoekers, beleidsmakers en bedrijven zijn dergelijke vragen secundair. Intussen komt het gewenste waterstofnetwerk tussen de grote industrieclusters van Nederland maar niet van de grond, en is groene waterstof nog steeds onbetaalbaar, ondanks miljardeninvesteringen schreef de Algemene Rekenkamer recent. Door vroegtijdig meer aandacht te geven aan maatschappelijke inbedding kun je dit soort fiasco’s voorkomen.
Samenwerking in onderzoek
Om te verkennen hoe het waterstofonderzoek anders kan, organiseerden we twee bijeenkomsten. We betrokken naast de centrale spelers ook relatieve outsiders bij het opstellen van onderzoeksvragen en het bespreken van voorwaarden voor samenwerking in onderzoek, bijvoorbeeld met de fossiele industrie.
Deze setting verbreedde het perspectief van alle de deelnemers en leverde veelbelovende aanzetten tot ander onderzoek. Het viel ons op dat veel aanwezigen de potentie van hernieuwbare waterstof voor de verduurzaming van Nederland fors relativeerden, terwijl de meesten van hen hier in hun werk dagelijks mee bezig zijn. Zij vroegen zich af of die focus op hernieuwbare waterstof wel juist is. Ook hechtten de deelnemers veel waarde aan samenwerking tussen verschillende onderzoeksdisciplines en hadden ze waardevolle ideeën over hoe deze samenwerking uit te lokken.
Borg dus, juist ook in de nieuwe generatie onderzoeks- en innovatiebeleid, de maatschappelijke inbedding van technologie.
Het goed inbedden van technologie in de samenleving lijkt misschien ingewikkeld en tijdrovend. Tegelijkertijd kan deze inspanning mogelijk voorkómen dat we te lang onderzoek financieren naar een technologie die nooit gebruikt zal worden of uiteindelijk meer schade oplevert dan maatschappelijke winst. Dat is pas echt kostbaar.
Borg dus, juist ook in de nieuwe generatie onderzoeks- en innovatiebeleid, de maatschappelijke inbedding van technologie. Alleen dan kan de technologie bijdragen aan industrieel leiderschap én aan brede welvaart.
Dit opinieartikel is geschreven door Chris Eveleens en Laurens Hessels. Meer weten over het artikel of maatschappelijk verantwoord innoveren in het algemeen? Contacteer dan Chris en/of Laurens.
