calendar tag arrow download print
Image
factsheet
27 oktober 2021

Wetenschappelijke publicaties via open access

toegang tijdschrift peerreview open science
In dit factsheet laten we zien hoe open access zich in Nederland en internationaal ontwikkelt. De Nederlandse overheid had zich tot doel gesteld om in 2020 alle wetenschappelijke publicaties waarbij ten minste één Nederlandse auteur betrokken is, open access beschikbaar te maken (gratis voor de lezer). Uit deze factsheet blijkt dat 71% van de wetenschappelijke publicaties met een Nederlandse auteur uit 2020 op dit moment vrij beschikbaar is. Daarmee is de doelstelling niet gehaald. Toch lijkt het stellen van dit doel wel effect te hebben gehad. Nederland loopt al jaren internationaal voorop bij open access.

In het kort

  • Het aantal open-accesspublicaties groeit van 36% in 2010 naar 71% in 2020.
  • Hiermee is Nederland internationaal koploper.
  • De hybride route, het publiceren van een open-accesspublicatie in een 'gesloten' abonnementstijdschrift, speelt hierbij een belangrijke rol.

Open access: van de lezer betaalt naar lezen is gratis

Veel tijdschriften waarin wetenschappers artikelen publiceren, worden beheerd door uitgevers. Ingezonden artikelen onderwerpen ze aan een interne screening en een proces van peerreview, waarbij collega-wetenschappers de kwaliteit beoordelen. Lange tijd was het standaard dat een gepubliceerd artikel eigendom werd van de uitgever. Iedereen die het vervolgens wilde inzien, moest daarvoor betalen, los of via een abonnement.

Dit publicatiemodel staat ter discussie. Auteurs verliezen hun auteursrecht (copyright) en lezers betalen veel geld om wetenschappelijke publicaties te kunnen bestuderen. Voor onderzoeksinstellingen levert dit hoge kosten op. Daarnaast vinden veel mensen dat onderzoek dat gefinancierd wordt met publieke middelen, ook publiek beschikbaar moet zijn. Daarom bevorderen overheden en instellingen in veel landen het publiceren via open access.

Open access houdt in dat wetenschappelijke publicaties gratis beschikbaar zijn voor belangstellenden, bijvoorbeeld om te lezen, te downloaden, te verspreiden of te bewerken. Voorwaarde is wel dat de originele auteur erkend wordt (BOAI, 2002).

Er zijn meerdere vormen van open access. Die verschillen in de versie van het artikel dat beschikbaar is, de plek waar het beschikbaar is en de voorwaarden waaronder. Deze verschillende vormen, ook wel aangeduid als routes, worden omschreven met kleuren: goud, groen en brons.

Vorm Versie artikel Plaats van publicatie Rechten Kan het weer achter een betaalmuur verdwijnen?
Gouden route De door de uitgever gepubliceerde versie In een tijdschrift of platform voor open access (DOAJ-goud) of open access in een abonnementstijdschrift (ook wel hybride genoemd; hybride goud) Lezen en gebruiken Nee
Groene route Een gepeerreviewde versie Een archief (repository) beheerd door een wetenschappelijke instelling Afhankelijk van de licentie Nee
Bronzen route De door de uitgever gepubliceerde versie Via website of platform van de uitgever Afhankelijk van de licentie Ja

Ambitie voor 2020: 100% open access en copyright bij auteur

De Nederlandse overheid had de ambitie geformuleerd om met ingang van 2020 alle wetenschappelijke publicaties die voortkomen uit onderzoek dat is betaald met publieke middelen, via open access te publiceren (Dekker, 2013; Ministerie van OCW, 2017). Het liefst via de gouden route. NWO en de Nederlandse universiteiten deelden deze ambitie. De VSNU onderhandelt, in samenwerking met de UKB en ondersteund door SURFmarket, met uitgevers, zoals Springer en Elsevier, om open access publiceren mogelijk te maken als onderdeel van de overeenkomsten die de universiteiten met deze uitgevers sluiten.

Om het publiceren via open access te bevorderen, ondertekenden NWO, de Europese Onderzoeksraad ERC en tien andere Europese onderzoeksfinanciers in 2018 het zogenoemde Plan S (Science Europe, 2018). Dit houdt in dat alle publicaties die voortkomen uit beurzen uit calls van na 1 januari 2021 (waaronder Horizon Europe), gepubliceerd moeten worden via open access (Science Europe, 2019: NWO, 2019). Zo'n publicatie moet direct openbaar zijn, zonder embargotermijn. Het auteursrecht blijft bij de auteurs en mag niet worden overgedragen aan de uitgevers. Inmiddels hebben nog eens twaalf andere organisaties Plan S ondertekend, waaronder onderzoeksfinanciers en internationale instellingen als wereldgezondheidsorganisatie WHO.

Plan S streeft naar open access via de gouden of groene route. Open access publiceren in een zogenoemd gesloten tijdschrift (hybride route) mag alleen als er afspraken zijn met de uitgever om op termijn over te schakelen naar open access, of als tegelijkertijd de groene route benut wordt.

Subsidieverlener NWO gaat nog een stap verder dan Plan S. NWO stelt open access niet alleen verplicht voor wetenschappelijke artikelen, maar ook voor boeken die gericht zijn op een academisch publiek (NWO, 2020).

Open access in Nederland stijgt

De onderstaande figuur laat zien welk aandeel van de wetenschappelijke artikelen die in de jaren van 2010 tot en met 2020 verschenen, en waaraan ten minste één Nederlandse auteur meewerkte, in het najaar van 2021 beschikbaar is via open access. Sinds 2015 groeit dat aandeel publicaties via open access met zo’n vijf procentpunten per jaar.

Het aandeel publicaties dat via open access beschikbaar is, neemt elk jaar toe: van 36% van de publicaties uit 2010 naar 71% van de publicaties uit 2020. Een vergelijkbaar beeld geven recente metingen van open access door DANS (62% open access in 2020) en de VSNU, die enkel naar de universiteiten kijkt (73% in 2020). Deze metingen nemen bronzen open access niet mee.

68% van de wetenschappelijke publicaties uit 2020 is beschikbaar via de gouden of groene route. Dit betekent dat ze ook op de langere termijn beschikbaar blijven. Bronzen publicaties kunnen in de toekomst weer achter een betaalmuur verdwijnen.

Om twee redenen zal het aandeel open-accesspublicaties voor de laatste paar jaar nog verder groeien. Ten eerste komen sommige artikelen pas na een embargoperiode van de uitgever via open access beschikbaar. Ten tweede worden niet alle artikelen die via open access beschikbaar zijn meteen correct geregistreerd in de databases (in dit geval Web of Science). Ook voor eerdere jaren kan het aandeel in Web of Science nog toenemen, omdat onderzoekers oude artikelen alsnog opnemen in een groene database, of omdat artikelen beter kunnen worden geïdentificeerd als open access. Er kan ook een lichte daling optreden als bronzen artikelen weer achter een betaalmuur verdwijnen.

Een andere manier om open access te meten, is het inzichtelijk maken welk aandeel van de publicaties binnen een jaar na publicatie via open access beschikbaar is. Uit de vorige alinea kunnen we opmaken dat dit waarschijnlijk nog sneller gestegen is dan de stijging die we in de eerste figuur zien. In de bijlage laten we deze analyse zien voor de periode 2016-2019. Ook vergelijken we hier de meting met de gegevens uit Web of Science met de metingen van DANS en de VSNU.

De hybride gouden route speelt in Nederland een belangrijke rol

Van alle wetenschappelijke publicaties met een Nederlandse auteur is 56% beschikbaar via de gouden route, in een tijdschrift of op een online platform van een uitgever. Deze manier van open access publiceren is de afgelopen jaren het meest toegenomen. Het aandeel wetenschappelijke publicaties met een Nederlandse auteur beschikbaar via deze route steeg sinds 2010 met 43 procentpunten.

58% van de wetenschappelijke publicaties met een Nederlandse auteur is beschikbaar via de groene route, in een database, meestal beheerd door een wetenschappelijke instelling.  78% van de artikelen in een ‘groene’ database is ook beschikbaar via de gouden route. Dit laat zien dat veel auteurs en instellingen gebruikmaken van de mogelijkheid om een artikel dat door een uitgever via open access is gepubliceerd, ook op te nemen in een database .

Het belang van de gouden route voor Nederland, en de inzet om het mogelijk te maken via open access te publiceren in ‘gesloten’ abonnementstijdschriften (hybride goud), worden goed zichtbaar wanneer we de verschillende routes internationaal vergelijken. Dit gebeurt in onderstaande figuur.

 

De figuur laat zien dat van alle Nederlandse open-accesspublicaties 43% beschikbaar is via de hybride gouden route. Vergelijkbare percentages zien we alleen in Zweden (43%), Noorwegen en Oostenrijk (beide 39%). Daarnaast valt op dat de groene route een relatief grote rol speelt in België en de Engelstalige landen (Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten en Ierland).

Vergelijken we de drie geopolitieke blokken (VS, China en de Europese Unie), dan zien we dat in China de gouden route erg belangrijk is, terwijl in de VS de groene route een grotere rol speelt. De EU zit hier tussenin. Dit komt overeen met het beleid in deze landen, dat we omschreven hebben in onze foresight study on open science voor de Europese Commissie.

Nederland loopt internationaal voorop

Met 71% loopt Nederland internationaal voorop bij het publiceren via open access, zoals de volgende figuur laat zien. Het Nederlandse percentage ligt ruim boven het gemiddelde van de EU-27 (52%). Ook in onze buurlanden ligt het percentage duidelijk lager dan bij ons.

De top-5 voor 2020:

  • Nederland (71%)
  • Noorwegen (68%)
  • Zweden (67%)
  • Finland (66%)
  • Verenigd Koninkrijk (63%)

Ook andere analyses bevestigen dat Nederland internationaal voorop loopt op het gebied van open access. De European Open Science Monitor toont het aandeel open-accesspublicaties uit de periode 2009-2018. Voor Nederland ligt dat met 50%; iets lager dan voor het Verenigd Koninkrijk en Zwitserland (52%). Ook in de analyse van Van Leeuwen et al. (2017) van het CWTS is Nederland met 37% koploper van de referentielanden (over de periode 2009-2014). Nederland wordt gevolgd door het Verenigd Koninkrijk, België, Ierland en Zweden met elk 34%.

Ook wanneer we alleen naar de gouden route kijken,zien we dat Nederland samen met de Scandinavische landen internationaal voorop loopt (zie het tweede tabblad hierboven: in de figuur is goud onderverdeeld naar publicaties in een open-accesstijdschrift (DOAJ-goud) en in een abonnementstijdschrift (hybride goud)). 55% van de wetenschappelijke publicaties met ten minste één Nederlandse auteur uit 2020 is beschikbaar in een wetenschappelijk tijdschrift of via het online platform van een uitgever. Voor de EU-27 is dit 41%. In de ons omringende landen is respectievelijk 45% (Duitsland), 41% (VK), 37% (België) en 31% (Frankrijk) van de wetenschappelijke publicaties open access beschikbaar via de gouden route.

Ter overweging: kosten en kwaliteit

Om open access mogelijk te maken, is een verandering van het publicatieproces noodzakelijk. Dit roept vragen op over nieuwe manieren van publiceren, de bekostiging van open-accesspublicaties, het behoud van de kwaliteit van publicaties en de belangrijke rol die publicaties spelen bij de kwaliteitsborging van wetenschappelijk onderzoek (zie bijvoorbeeld: Finch, 2012; Pinfield, 2015;  AWTI, 2016). Uitgevers hanteren verschillende businessmodellen voor het via open access publiceren van artikelen. Ook overheden en wetenschapsfinanciers stellen eisen aan de publicatievoorwaarden. De businessmodellen en de voorwaarden van overheden en financiers kunnen met elkaar botsen.

De kosten van open access versus het traditionele publicatiemodel zijn lastig in beeld te brengen. Dit hangt onder meer af van de manier waarop open access vorm krijgt en of de uitgevers hun sterke positie in de markt behouden. Het is denkbaar dat een systeem waarin alle wetenschappelijke publicaties open access zijn, uiteindelijk goedkoper is voor de kennisgebruikers dan het conventionele systeem van betaling voor toegang tot abonnementstijdschriften (Houghton et al., 2009; Witmond et al., 2014). Maar het is evenzeer mogelijk dat de kosten van volledige open access juist hoger zullen zijn dan in het conventionele systeem (AWTI, 2016; CPB, 2016). Kostbaar is met name de transitieperiode waarin er zowel sprake is van abonnementskosten, als kosten voor het publiceren via open access. Vaak moeten wetenschappelijke auteurs zogeheten author processing charges betalen. Op die manier worden de kosten verplaatst van de lezer naar de schrijver. Tegelijkertijd ontstaan er steeds meer modellen om via open access te publiceren in een tijdschrift, zonder dat daaraan kosten verbonden zijn voor de auteur (Bosman et al., 2021). Dit wordt ook wel diamanten open access genoemd. De vraag is wie de kosten gaan dragen van de transitie en van het publiceren via open access.

Tot slot is ook kwaliteit een vraagstuk. De status van de tijdschriften waarin wetenschappers publiceren en het peerreview-systeem dat aan de publicatie verbonden is, zijn essentiële onderdelen van de kwaliteitsborging van onderzoek en de beoordeling van wetenschappers. Een overstap naar open access kan mogelijk effect hebben op de citatie-impact, bijvoorbeeld omdat high-impact-tijdschriften niet langer toegankelijk zijn. Uit onderzoek van Van Leeuwen en Schneider (2019) blijkt dat de impact-score en de journal-impact van gouden openaccess-artikelen (zonder de hybride) voor Nederland iets lager liggen dan de impact van artikelen achter een betaalmuur. Voor hybride artikelen (open in een abonnementstijdschrift) en bronzen artikelen liggen de citatie- en journal-impact juist hoger. Artikelen beschikbaar via de groene route, die voor een groot deel ook via een van de andere routes beschikbaar zijn, zitten hier qua impact tussenin.

Over de data
Bronnen