calendar tag arrow download print
Doorgaan naar inhoud

Nieuwe technologieën op een betere manier ontwikkelen

Artikel
26 april 2022
synthetische cel Biotechnologie maakbare levens

Illustratie: Rathenau Instituut

Image
Illustratie van een cel die aan de basis ligt van al het leven

Hoe kunnen we nieuwe technologie zo ontwikkelen dat de opbrengsten ervan ten goede komen aan de hele samenleving en niet slechts aan een kleine groep? Dat is kort gezegd de centrale vraag in de positionpaper van het Toekomstpanel over synthetisch leven. Het Rathenau Instituut en de Radboud Universiteit ondersteunden de veertien wetenschappers die hierover nadachten als onderdeel van een groot Nederlands onderzoeksproject over het maken van een levende cel.

In het kort

  • Als de samenleving grip wil houden op de effecten van belangrijke technologische doorbraken, moet ze vroegtijdig nadenken over hoe die het best tot stand kunnen worden gebracht.
  • Het van de grond af opbouwen van een zelfstandig levende cel is nu niet mogelijk maar in de toekomst misschien wel.
  • Het toekomstpanel doet niet alleen aanbevelingen maar presenteert ook dillema’s en uitdagingen.

Building a Synthetic Cell is de naam van een groot onderzoeksprogramma van zes Nederlandse onderzoeksinstituten. Sinds 2017 werken ze aan het ontwikkelen van een kunstmatige cel die leeft en zich zelfstandig kan voortplanten. Het programma, dat vooral bekend staat onder zijn afkorting (BaSyC), betreft techno-wetenschappelijk onderzoek dat meer inzicht wil krijgen in het ontstaan van leven.

Het werk binnen BaSyC is onderverdeeld in zeven werkpakketten. Een daarvan draait om de filosofische en ethische kanten van het ontwikkelen van een synthetische cel en het publieke debat daarover. Onderdeel daarvan is het Toekomstpanel over synthetisch leven, dat wetenschappers van de Radboud Universiteit en het Rathenau Instituut hebben opgericht. Het panel met veertien leden kwam in 2020 en 2021 drie keer bijeen, deels online als gevolg van de coronapandemie.

Het internet als voorbeeld

Het doel van het panel was het opstellen van een eerste voorlopige agenda voor een politiek, maatschappelijk en wetenschappelijk debat over de synthetische cel. Het panel keek daarvoor naar de mogelijke gevolgen die de synthetische cel zou kunnen hebben voor de samenleving. Het stelde vast dat die toekomstige gevolgen sterk zullen afhangen van wie die wetenschap en technologie vormgeven. Om er voor te zorgen dat niet slechts een kleine machtige groep de ontwikkeling van een synthetische cel gaat domineren, legt het panel de nadruk op het vroegtijdig betrekken van een brede groep politieke en maatschappelijke actoren bij de ontwikkeling van de cel. Door er een gezamenlijke onderneming van te maken, zou het onderzoek beter kunnen inspelen op zorgen en verwachtingen in de samenleving.

Tijdens hun bijeenkomsten verwezen de panelleden meermaals naar de ontwikkeling van het internet. Aanvankelijk zagen politici en burgers vooral de positieve mogelijkheden daarvan. Het zou een open platform worden, toegankelijk voor iedereen. Dat het dat niet helemaal is geworden, komt doordat de ontwikkelingen door de overheid zwak gereguleerd werden, zodat die gestuurd konden worden door een kleine groep hightechbedrijven met andere belangen dan de samenleving als geheel.

Uitdagingen en dillema’s

De geschiedenis van het internet laat ook zien dat technisch-wetenschappelijke innovaties kunnen zorgen voor grote veranderingen die zich in razend tempo voltrekken. Daarom is het volgens het panel belangrijk dat de samenleving al in een vroeg stadium nadenkt over hoe zo’n innovatie een gezamenlijk project kan worden dat bijdraagt aan het realiseren van de wensen die in de samenleving leven.

Dat dit makkelijker gezegd is dan gedaan, snapt het panel zelf ook. Die vier aanbevelingen uit het rapport worden dan ook voorafgegaan door vier uitdagingen en acht dillema’s. Want hoe zorg je ervoor dat wetenschappers hun kennis kunnen delen met de samenleving, als de bedrijven en instellingen waar ze in dienst zijn hun ontdekkingen zo goed mogelijk willen afschermen? Hoe betrek je publiek en politiek op een zodanige manier dat ze inspirerend werken voor experimenten en ontdekkingen, in plaats van dat ze op de rem gaan staan? En als de bestaande machtsstructuren niet veranderen, zullen belangrijke nieuwe ontdekkingen zoals de synthetische cel die alleen maar bevestigen, en wellicht zelfs versterken.

Aanbevelingen

Het panel wil graag dat de synthetische cel bijdraagt aan een duurzame samenleving waarin de lusten en lasten die zo’n cel met zich meebrengt op een evenredige manier verdeeld zijn. Het is belangrijk dat de maatschappij betrokken wordt bij het onderzoek naar de synthetische cel. De wetenschappelijke wereld zal daarvoor meer moeten openstaan voor de samenleving. Voor het sturen van de ontwikkelingen zullen nieuwe vormen moeten worden ontwikkeld.  Dat zou bijvoorbeeld kunnen door een deel van het subsidiebudget te reserveren voor elementen die de samenleving belangrijk vindt. Zo stelde de overheid voor onderzoek naar nanotechnologie al eerder de eis dat onderzoekers 10% van hun subsidie moesten besteden aan risico-onderzoek.

De presentatie van de positionpaper van het toekomstpanel vindt plaats op een onlinebijeenkomst op 12 mei. Samen met de Radboud Universiteit gaat het Rathenau instituut vervolgonderzoek doen naar hoe nieuwe technologieën zo ontwikkeld kunnen worden dat ze duurzaamheid bevorderen.

Lees de positionpaper (English-only)

Liever luisteren naar de synthetische cel?

Over de ontwikkeling van de synthetische cel en de verschillende vragen die daarbij komen kijken, maakte ontwerper Mies Loogman samen met het Rathenau Instituut een podcastserie. De bedoeling ervan is om een groter publiek op een toegankelijke manier bij de synthetische cel te betrekken. De drie afleveringen duren vijftien tot twintig minuten. Ze kunnen hier worden beluisterd. Ook voor een breder publiek was de installatie die Mies Loogman maakte voor de Dutch Design Week in Eindhoven. Daar spraken onderzoekers van het Rathenau Instituut in het najaar van 2021 over de synthetische cel met bezoekers.

Gerelateerde content: