calendar tag arrow download print
Image
Zonnepanelen man plaatsen
artikel
07 februari 2020

Hoe duurzame energie en digitalisering samenhangen

digitale transitie Energietransitie digitale samenleving serie - deel 1
In de driedelige reeks ‘Duurzame energie vraagt om datastrategie’ bespreken we hoe de energievoorziening in Nederland verandert en welke consequenties dat heeft voor ons allen. Deel een van de serie beschrijft hoe duurzame energie en digitalisering samenhangen en betoogt dat Nederland nu een visie voor de lange termijn moet opstellen.

In het kort

  • Benut de potentie van digitalisering
  • Werk aan een toekomstbestendige infrastructuur

Digitalisering verandert niet alleen hoe we werken, hoe we wonen en hoe we ons verplaatsen, maar ook hoe we met energie omgaan. Slimme laadpalen, warmtepompen en buurtbatterijen staan symbool voor de overgang naar een duurzame energievoorziening. Maar wat niet iedereen zich realiseert, is dat die duurzame energievoorziening gebruikmaakt van digitale technologieën. Energietransitie en digitalisering hangen dus samen. Maar hoe?

Betrouwbare, betaalbare, veilige en schone energie vraagt om digitalisering en om nationaal databeleid

Om opwarming van de aarde te beperken, is een overgang naar een duurzame energievoorziening van belang. Kolen- en gascentrales worden daarom steeds vaker vervangen door hernieuwbare energiebronnen als zon en wind. Dit soort hernieuwbare energie wordt veelal decentraal opgewekt en is variabel. Dat heeft als gevolg dat het lastiger wordt om vraag en aanbod op elkaar af te stemmen. Digitale technologieën, zoals kunstmatige intelligentie en sensoren die data kunnen generen over hoeveel energie wordt opgewekt of verbruikt, kunnen helpen om vraag en aanbod op elkaar af te stemmen.

Er is sprake van een dubbele transitie: duurzaam én digitaal. Door de dubbele transitie kan duurzame energie betrouwbaar en betaalbaar worden voor iedereen.

De opkomst van decentrale energiebronnen en de verwachte vergaande digitalisering van het energiesysteem stellen ons echter nu al voor keuzes die de toekomst van onze hele energievoorziening bepalen. Dit maakt een langetermijnvisie voor het energiebeleid urgent. Daarbij moet aandacht zijn voor netcapaciteit, maar ook voor digitale innovatie en adequaat databeheer vanuit het algemeen belang.

In deze reeks artikelen lees je meer over de invloed van een decentraal en gedigitaliseerd energiesysteem op het netbeheer en over de maatschappelijke vragen die de dubbele transitie oproept. Het Rathenau Instituut wil met de reeks agenderen dat het belangrijk is dat we nadenken over de bijbehorende publieke waarden.

Het eerste artikel beschrijft hoe duurzame energie en digitalisering samenhangen en betoogt dat Nederland nu een visie voor de lange termijn moet opstellen. Het tweede artikel verkent de impact van een digitaal decentraal energiesysteem op het netbeheer. Het derde artikel licht de belangrijkste maatschappelijke kwesties van een digitaliserend energiesysteem toe.

Meer aandacht voor schoon

De energiewet bepaalt dat energie betrouwbaar, betaalbaar, veilig en schoon moet zijn. Schoon betekent dat er meer aandacht komt voor hernieuwbare energiebronnen, zoals zon en wind en voor technieken om energie op te slaan.

Van vraag…

Anno 2020 is het Nederlandse energiesysteem vraaggestuurd. Het merendeel van de elektriciteit wordt centraal opgewerkt met kolen- en gascentrales. Die centrales zetten af en toe een tandje bij of verminderen de productie, al naar gelang de energievraag van mensen en bedrijven.

…naar aanbod

In de toekomst, als er steeds meer zon en wind wordt gebruikt, staat het aanbod steeds meer centraal en dat fluctueert ook nog eens. Dat komt omdat zon en wind niet te controleren zijn. Daarnaast gaan allerlei kleinere en middelgrote partijen energie leveren, bijvoorbeeld met zonnepanelen of via windmolens. Er is dan niet sprake van ‘even’ een centrale bijzetten of afschakelen.

Aanbod sturen

Er zijn verschillende manieren om het aanbod te sturen. Zo kan bijvoorbeeld een zon- of windpark tijdelijk afgeschakeld worden. Ook kunnen netbeheerders bij een dreigend overschot aan energie de prijs verlagen, en bij een dreigend tekort de prijs verhogen.

Digitalisering is cruciaal…

Gegevens over het verbruiken en opwekken van elektriciteit zijn daarbij cruciaal. Die gegevens maken niet alleen mogelijk dat de vraag op basis van aanbod gestuurd wordt, maar zorgen er ook voor dat partijen met nieuwe, datagedreven businessmodellen de energietransitie helpen te versnellen en de duurzaamheidsdoelen dichterbij brengen.

…en dichtbij

Die digitalisering is dichterbij dan je denkt. Er zijn namelijk steeds meer data beschikbaar. Steeds meer mensen hebben een slimme meter, een zelfdenkende thermostaat of een elektrische auto. Netbeheerders, bijvoorbeeld, beschikken daarnaast over weersvoorspellingen, historische verbruiksdata en gegevens over waar veel mensen wonen die elektrische auto’s of zonnepanelen hebben. Dit soort data kunnen gebruikt worden om consumenten energiebesparingsadvies te geven, om nauwkeuriger voorspellingen te doen over aanbod en verbruik of om realtime bij te sturen.

Minder investeren in kabels

Dankzij intelligente energienetten hoeft er mogelijk minder of later geïnvesteerd te worden in dure extra kabels. Intelligente energienetten maken het namelijk mogelijk om decentrale opwekking, opslag van energie en elektrisch vervoer efficiënter in te passen en de vraag naar stroom bij gebruikers te sturen.

Meer investeren in digitalisering

Een intelligent energienet vraagt wel om investeringen in digitalisering. In een intelligent energienet hebben de verschillende componenten elk een eigen, uniek internetadres. Zo wordt een digitale laag over het energiesysteem heen gelegd. Het energiesysteem transformeert daarmee tot een zogenoemd ‘cyberfysiek’ systeem waarin de virtuele en fysieke wereld bij elkaar komen. Een Internet of Energy.

Kunstmatige intelligentie

Het toekomstige Internet of Energy gaat, zoals het er nu uitziet, veel gebruik maken van kunstmatige intelligentie. Kunstmatige intelligentie vormt dan een controlecentrum dat de enorme virtuele datastromen van miljoenen sensoren analyseert. Met die analyses kan het fysieke stroomnet automatisch en in realtime in balans worden gehouden.

Benut potentie

Om de potentie van digitalisering te benutten moet Nederland op tijd handelen. Dat betekent dat Nederland nu al moet investeren in slimme netten. Dat vergt niet alleen financiële inspanningen maar ook investeringen op het gebied van kennis en innovatie en het adequaat beheer van energiedata.

Toekomstbestendige infrastructuur

Nederland moet nu al werken aan een toekomstbestendige infrastructuur. Het energieverbruik en het aantal hernieuwbare energiebronnen nemen namelijk de komende jaren fors toe. Als Nederland ook in de toekomst wil zorgen voor een betrouwbaar, betaalbaar en schoon energiesysteem, dan moet de infrastructuur daarop worden voorbereid. Het aanleggen van extra kabels kan wel tien jaar duren en die kabels liggen er over dertig jaar nog. Dus de plannen die we nu bedenken en gaan uitvoeren, hebben grote gevolgen voor de toekomst.

Visie is urgent

Ook op het gebied van energiebeleid moet Nederland nu al handelen. Eind 2020 moet een Europees pakket aan richtlijnen en verplichtingen geïmplementeerd zijn. Dit pakket moet lidstaten helpen bij het bereiken van een duurzaam energiesysteem. Daarvoor is wet- en regelgeving nodig. Die moet rekening houden met de netcapaciteit, maar ook met digitale innovatie en adequaat databeheer. Over adequaat databeheer gaan deel 2 en 3 van deze reeks.

 

U bent van harte welkom om te reageren op de artikelen uit deze serie. Neem hiervoor contact op met Romy Dekker en Eef Masson.