calendar tag arrow download print
Image
Energietransitie
artikel
25 november 2019

Grip op data cruciaal voor energietransitie

digitale transitie Energietransitie Klimaatverandering bericht aan parlement
Foto: HH
Nederland stapt over op duurzame energiebronnen, zoals zonnepanelen en oplaadbare batterijen. Om het elektriciteitsnet betrouwbaar te houden, is het belangrijk dat de vraag naar stroom en het aanbod van energiebronnen nauwkeurig op elkaar worden afgestemd. Daarvoor zijn kunstmatige intelligentie, sensoren en andere datatoepassingen onontbeerlijk. Maar dan moet wel het algemeen belang voorop staan. Daarover gaat dit artikel.

In het kort

  • Het wordt lastig om vraag en aanbod naar energie op elkaar af te stemmen. Digitalisering speelt een sleutelrol.
  • Het algemeen belang moet niet uit het oog verloren worden. Daarom is regie door de nationale overheid cruciaal.
  • In dit artikel formuleren we hiervoor vijf aandachtspunten.
Lees het volledige bericht aan het parlement

Energietransitie als digitale transitie

De energiewet bepaalt dat energie betrouwbaar, betaalbaar, veilig en schoon moet zijn. De transitie naar schoon betekent dat er veel duurzame energiebronnen zullen komen, zoals zon, wind en batterijen. En dat er snel meer hernieuwbare energiebronnen moeten kunnen worden aangeboord. Momenteel wordt bijna alle elektriciteit in Nederland opgewekt door grote kolen- en gascentrales en een kerncentrale.

Omdat hernieuwbare energiebronnen veelal decentraal worden opgewekt en variabel zijn, zal het steeds lastiger worden om vraag en aanbod van energie op elkaar af te stemmen. De netcapaciteit zal vaker onder druk komen te staan. De landelijke netbeheerder, TenneT, houdt het energiesysteem in balans. Actief management van lokale distributienetten door regionale netbeheerders zal belangrijker worden.

Bij deze transitie zijn data, sensoren en kunstmatige intelligentie cruciaal. Door digitalisering kan het energienet betaalbaarder en betrouwbaarder worden. Op basis van data over vraag en aanbod kunnen algoritmen het aanbod sturen door bijvoorbeeld bronnen uit te schakelen of energie op te slaan, en de vraag aan te passen door prijsprikkels.

De energietransitie is dus een dubbele transitie: van fossiel naar duurzaam en van data-luw naar data-gedreven, met behulp van digitalisering en automatisering. Daarmee wordt het adequate beheer van data een kritieke kernfunctie van de energiemarkt. Daarom is het van groot belang dat energiedata vanuit algemeen nut worden beheerd. Dit vraagt om regie van de nationale overheid.

Vijf aandachtspunten

De uitdaging is dat we de kennis van vraag en aanbod inzetten voor schone, betrouwbare, veilige en betaalbare energie voor iedereen – en niet alleen voor bijvoorbeeld winstmaximalisatie. Deze vijf punten verdienen daarom meer aandacht:

1: Waarborg digitale veiligheid
2: Investeer in nationale digitale innovatiekracht
3: Bescherm privacy en autonomie van de consument
4: Zorg voor een eerlijke digitale energietransitie
5: Ontwikkel een brede visie op datagovernance vanuit algemeen nut

Zo kan Nederland databeheer vanuit algemeen nut beschouwen

Het is nodig databeheer vanuit algemeen nut te beschouwen. Dit vraagt om:

  1. verheldering van de principes voor de omgang met energiedata zoals niet-discriminerende toegang, regie over data en het borgen van datakwaliteit – vergaande digitalisering maakt collectieve afspraken over het beheer en delen van energiedata urgent;
     
  2. borging van publieke waarden als privacy, veiligheid en autonomie (punt 1 en 3);
     
  3. borging van gelijke machtsverhoudingen en controle over technologie (zie ons rapport Opwaarderen, 2017). De wereld van data biedt inmiddels vele voorbeelden van datamonopolies, die concurrentie uitsluiten. Tenslotte kan automatische besluitvorming democratische controle over technologie onder druk zetten. Laten we in tijden van schaarste een algoritme bepalen wie er wel of geen stroom krijgt? En wie controleert dan het algoritme (punt 3)?

De belangrijkste vraag is echter hoe de Nederlandse burger zeggenschap kan houden over het datagedreven energiesysteem. Het is aan de nationale overheid om ervoor te zorgen dat ook in de toekomst de democratie ons energiesysteem vorm geeft, en niet democratisch oncontroleerbare techbedrijven. Zij moet daarom werken aan een brede nationale visie op de governance van energiedata. Een dergelijke visie moet verhelderen welke organisatie(s) de rol van (energie)databeheerder toegewezen krijgt/krijgen. Gaat die rol naar de landelijke netbeheerder, de gezamenlijke netbeheerders of naar een andere partij?